Vajai-tó Természetvédelmi Terület

Vajai-tó қорғалатын табиғи аумағының ішінде ерекше жүзгіш сор аралдарымен танымал, 78 гектар аумақтағы Vaja байырғы көлі орналасқан, ол сонымен бірге балық аулау көлі де болып табылады. Ол еркін баруға болатын қорғалатын табиғи аумақтардың қатарына жатады. 2025 жылға дейін ол толықтай құрғап қалды.

Орналасуы

Szabolcs-Szatmár-Bereg округінде, Солтүстік-шығыс Nyírség аймағында, Vajaдан оңтүстік-батысқа қарай жүзгіш сор аралдарымен ажарланған Vaja байырғы көлі орналасқан.

Пайда болуы

Соңғы мұздау дәуірінен бұрынғы байырғы өзендер, Ős-Tisza мен Ős-Szamos, Карпат тауларынан шыққаннан кейін жазықта өз шөгінділерін жайды, олар уақыт өте желмен ұшырылған құмның қозғалысы, орын ауыстыруы нәтижесінде төбешіктер мен қырларға айналды.

Құм төбешіктерінің арасындағы ойпаттарда жиналған топырақ суы мен жауын-шашыннан Vaja көліне ұқсас, ағыны жоқ көлдер пайда болды, олар батпақтанды, олардың аумағы мен маңы ауыл шаруашылығына жарамсыз болды.

Nyírség аймағының осы ағыны жоқ ойпаттарын 1800 жылдардың соңында жасанды каналдармен байланыстырды, әрі олардың суын Tisza өзеніне ағызды.

Бұл «Lónyai-főcsatorna» деген атпен құятын кішірек каналдардың суын жинады, соның ішінде Vajai-tóдың артық суын шығару үшін салынған «Vajai Főfolyás» суын да.

Vajai-tó — елдегі жүзгіш сор аралдары әлі де кездесетін, олардың бетінде қоныстанған ерекше, мұздау дәуірінен қалған сирек өсімдіктерді байқауға болатын сирек орындардың бірі.

Vajai-tó 2025 жылға дейін жауын-шашын жетіспеушілігі, ауыл шаруашылығы суландыруы және топырақ суы деңгейінің төмендеуі нәтижесінде толықтай құрғап қалды.

Жүзгіш сор аралдары

Олардың пайда болуы қарапайым табиғи құбылыс: түрлі су өсімдіктері (қамыс және басқа қоға түрлері) су бетінде өскіндер өсірді, содан кейін судың бетінде қалқыған өсімдік бөліктерінен, қамыс жапырақтарының көптігінен жылдар бойы қалың қабат пайда болды. Содан кейін уақыт өте бұл қалқыма қабатқа айналасындағы құм төбешіктерінен жел шаң, органикалық заттар және түрлі өсімдіктердің тұқымдарын шашты. Ауамен байланысқа түспейтін, шымтезектенген қалың қабатта жел мен құстар тасыған тұқымдар өсіп шығып, шүйгін өсімдіктер пайда болды.

Тұтас, қалқыма «сор шайқаласы» (ingóláp) деп аталатын массивтен жел кішірек-ірірек бөліктерін жұлып алды, осылайша кішірек-ірірек бұталар, ағаштар, қамыс және төменгі өсімдіктермен жабылған жүзгіш сор аралдары пайда болды, олар су деңгейіне байланысты кейде көтеріліп, кейде қайта батып отырды.

Барлығы судың үстінде қалқып тұрғандықтан, өсімдіктер көлдің түбіне тамырлана алмады.

Өсімдіктер әлемі

Жүзгіш сор аралдарында қандыағаш, тал және ағаштардың түбінде өсетін өсімдіктер арасында папоротниктер — шымтезек папоротнигі (Thelypteris palustris), тікенекті бүйрек папоротнигі (Dryopteris palustris), мұздау дәуірінен қалған қауырсынды бүйрек папоротнигі (Dryopteris cristata) ұзын қияқөлеңмен (Carex elongata) қатар кездеседі, сондай-ақ көп мөлшерде су жалбызы (Mentha aquatica), шалғын қандыгүлі (Lythrum salicaria), пиязша қабығы, ал жақсы су деңгейі бар сор шайқаластарының сирек реликт түрі — шымтезек құлпынайы (Comarum palustre) да осында кездеседі.

Vajai-tóнің өсімдіктер әлемі де сан алуан. Жүзгіш аралдардың өсімдіктеріне ұқсас бірнеше сирек өсімдік түрі жағалаудағы тал ормандары мен қамыс алаңдары маңында да кездеседі. Қамыс пен қоға жиектеген жағалауларда қырықбуындар мен жалбыз тұқымдастарының қасында сары гүлді бақбақ (Ficaria verna) және лизинканың жорға түрі — тиын жапырақты лизинка (Lysimachia nummularia) да гүлдейді.

Суда сансыз су өсімдіктерінің, соның ішінде тегіс суасты шырмауығының (Ceratophyllum submersum) қатарында ақ су лалагүлі (Nymphaea alba) да гүлдейді.

Көлдің артындағы құйылу орнының маңында батпақ алтынгүлі, өкпе шөбі (Pulmonaria officinalis), лизинка, су жалбызы гүлдейді, ал құйылу орнының артында созылатын, салыстырмалы түрде бұзылмаған шалғын өсімдіктерінің арасында тары тектес өсімдіктер отбасының көптеген түрі, мысалы дірілдек шөп (Briza media) кездеседі, мұнда шалғын кекілік қызғалдағы (Dianthus superbus), шалғын алтынгүлі (Ranunculus acris), жабайы қышаша (Rumex patentia) және қызғалдақ шөптер (Epilobium spp.) де өседі.

Көлді қоршаған құрғақтау төбешік беткейлерінде акация мен қарағай ормандары, құмды шалғындар мозаикасында кешкі күлгін гүл (ligetszépe), көк ирінго (kék iringó), қансағыз шөбі (vérehulló fecskefű) және жылан тілі шөбі (kígyószisz) те кездеседі.

Жануарлар әлемі

Vajai-tóнің жануарлар әлемі де сан алуан. Көл суында суда жүзетін қоңыз (csibor), су шаяны, таяқша қандала, көл ұлусы, үлкен батпақ ұлуы немесе үшкір батпақ ұлуы, сондай-ақ жалпақ, дөңгелек тәрелке ұлуы мекендейді.

Балықтардан отырғызылған сазан, ақ амур және басқа балықтардан басқа, көптеген қызылқанат түрлері, ергежейлі жайын және лай балығы (lápi csík) кездеседі.

Қосмекенділерден мұнда көл бақасы (Rana ridibunda), жеуге жарамды бақа (kecskebéka) және тағы бірнеше бақа түрі кездеседі.

Бауырымен жорғалаушылардан су жыланы (Natrix natrix) және батпақ тасбақасы кездеседі.

Құстардан бірнеше түрлі су құсы, мысалы қасқалдақ, жабайы үйрек, жабайы қаз, ақ ләйлек кездеседі.

Қамыс алаңдарында қамыс торғайы, ілулі шымшық және құйрықты шымшық та ұялайды.