Yenikapı Mevlevihanesi

Еникапы мевлевихана — Түркияның Ыстамбұл провинциясындағы Зейтинбурну ауданында XVI ғасырда салынған мевлевихана.

Ол Ғалата мевлевиханасынан жүз жыл кейін Ыстамбұлдағы екінші мевлевихана ретінде салынған. Негізгі ғимараты мен жер көлемі жағынан қаладағы ең үлкен мевлевихана болып табылатын бұл құрылыс текке сәулетінде «асытане» деп аталатын топтың маңызды үлгілерінің бірі. Түрік тасаууф музыкасының көрнекті өкілдері — Исмаил Деде Эфенді, композитор Итри, ақын Шейх Ғалип осы мевлевиханада тәрбиеленген. Сондықтан ол тек тариқат пен тасаууф тарихы тұрғысынан ғана емес, мәдениет тарихы тұрғысынан да маңызды. Соңғы кезде оны «Топқапы мевлевиханасы» деп те атаған.

1997 жылы өрттен кейін тағдыр тәлкегіне тасталған ғимарат 2005–2010 жылдары Уақфтар бас басқармасы тарапынан қалпына келтіріліп, Фатих Сұлтан Мехмет қор университетіне берілді.

Тарихы

Мевлевихананы «Катип», «Коджа Языджы», «Янычар эфендісі» деген атаулармен белгілі янычар хатшысы Малкоч Мехмед Эфенді уақфқа беріп салдырған. Ғимараттың ашылған күнін кейбір деректер 1598 жылғы 9 ақпан, дүйсенбі деп, кейбіреулері 1597 жылғы 8 ақпан (хижра 1006, режеп айының бірінші күні) деп көрсетеді. Ыстамбұл қорғаныс қабырғасының ғимаратқа қараған қақпасы осы мевлевиханаға байланысты «Мевляна қақпасы» (Мевлянакапы) деп аталған.

Мевлевихананың салынуы туралы аңыздардың бірі бойынша, Малкоч Мехмед Эфенді өзінің бақшасы тұрған жерде тұратын Кемал Ахмед Дедемен танысып, одан көмек сұраған. Ахмед Деде оған қағазға бірдеңе жазып беріп, тілегі орындалғанда ашып қарауын айтқан. Янычар хатшылығына қайта оралғысы келген және тілегі орындалса, Коньяға барып Мевляналы зиярат етуге және мевлевихана салдыруға ант берген Малкоч Мехмед Эфенді тілегі орындалып, қағазды ашқанда, өзінің тағайындалатын күні жазылғанын көріп, ант еткен мевлевиханасын салдырды және оның басшысы болуын Кемал Ахмед Деденің өзінен өтінді.

Алғашқы салынған ғимараттар мешіт, семахана, матбах, сомахана (асхана бөлімі) және 24 дәруіш бөлмесінен тұрды. Кейінірек Малкоч Мехмед постнишиндердің тұруы үшін көшк салдырды. Алғашқы мевлевиханадан ешқандай құрылыс бүгінге жеткен жоқ. II Махмуд заманында күрделі жөндеуден өткен ғимараттар өрттен кейін қатты зақымданып, сұлтан Решат тұсында қайта салынды. Эвлия Челебидің «Сеяхатнамесі» бойынша ғимаратта жетпіс дәруіш бөлмесі, семахана және имаретхана болған. Бүгінге дейін жеткен, толығымен тастан қаланған негізгі ғимаратты 1910 жылы сәулетші Кемалеттин бей салған.

1925 жылы текке мен завийелер жабылғанға дейінгі 327 жыл бойы қызмет еткен уақытта 20 постнишин қызмет атқарды. Төрт жылдай постта болып қайтыс болған Кемал Ахмет Дедеден кейінгі екінші пост иесі София маңындағы Берковицадан келген Доғани Ахмет Деде болды. Ол Ыстамбұлда дұғасы қабыл болатын адам ретінде танылып, IV Мұраттың қолдауына ие болды. Сұлтандар мен жоғары дәрежелі мемлекеттік шенеуніктердің Еникапы мевлевиханасына қолдауы мен қамқорлығы кейінгі дәуірлерде де жалғасты.

Доғани Ахмет Дедеден кейін бірінен соң бірі «Ахмед» есімді тағы төрт шейх постқа отырды (Сабухи Ахмед Деде, Джами Ахмед Деде, Каари Ахмед Деде, Наджи Ахмед Деде, Пендари Ахмед Деде). Бұл алғашқы жеті шейхты есімдеріне байланысты «Эхамиде-и себға» (Жеті Ахмед) деп атаған. XVIII ғасырдың екінші жартысынан кейін Еникапы мевлевиханасын дәргәһтың он үшінші шейхі Эбубекир Деде отбасына жататын шейхтар басқарды. Отбасының басқа бір тармағы Ғалата мевлевиханасын басқарды.

Ыстамбұлдағы мевлевилік Коньядағы Челебилік институтынан өзгеше түрде, Осман мемлекетіндегі жаңашылдық қозғалыстары кезінде реформаны жақтаған III Селим мен II Махмудты қолдады. Сондықтан мевлевиханаға мемлекет тарапынан көрсетілетін көңіл мен қолдау янычар корпусы жойылғаннан кейін одан сайын күшейді. 18-постнишин Осман Салахаддин Деденің V Мұрад тұсында тақ мұрагері Абдулхамидтің Конституциялық басқаруды және Депутаттар палатасын құру шартымен таққа отыруына қатысты Мидхат паша мен шаһзада арасындағы кездесулерді ұйымдастырғаны белгілі. Абдулхамид тұсында Мидхат паша жер аударылғаннан кейін сұлтан мен Осман Салахаддин Деденің арасы бұзылып, оның жалақысы мен сарайдағы месневи сабақтары тоқтатылды. Мевлевихана Абдулбаки Байқара Деде тұсында екі рет Соғыс министрлігінің қарамағына берілді және Балқан мен Чанаккале соғыстарында госпиталь ретінде пайдаланылды.

Мевлевихана ғимараты Республика кезеңінде біраз уақыт студенттер жатақханасы ретінде пайдаланылды. 1961 жылғы 9 қыркүйектегі өрттің салдарынан тек дедегандардың бөлмелері мен матбах (ас үй) ғана сақталды. Осы күннен кейін Уақфтар бас басқармасы оны теберрукат (қайырымдылық заттар) қоймасы ретінде пайдаланды. Соңғы рет 1997 жылғы 7 мамырдағы өрттің салдарынан жарамсыз күйге түсіп, жабылды.

Ғимарат 991 жылы бекітілген өлшеу, қалпына келтіру және реставрация жобалары негізінде 2005–2010 жылдары Уақфтар бас басқармасы тарапынан қалпына келтірілді. Фатих Сұлтан Мехмет қор университетіне берілген ғимарат осы университеттің Еникапы кампусы ретінде магистратура және докторантура студенттеріне, сондай-ақ зерттеушілерге қызмет көрсетеді.

Музыка тарихындағы орны

Дәргәһ сонымен қатар бейнелеу өнері академиясы ретінде де қызмет етіп, әдебиет пен музыка саласында мамандар тәрбиеледі. Еникапы мевлевиханасымен байланысты деп саналатын музыканттардың алғашқысы — Бухуризаде Мустафа Итри Эфенді. Еникапы мевлевиханасының маңында туған Итри музыкалық білімін XVII ғасырдың Коджа Осман, Хафыз Пост және Дәруіш Омер сияқты аса көрнекті шеберлерінен алған деп есептеледі. Мевлевиханаларда айин-и шәріфтен бұрын оқылатын, сөзі Мевляна Джалаладдин Румиге тиесілі «Нағт-и Мевляна» атты шығармасы мен «Сегах айині» оның мевлеви болғанының дәлелі ретінде көрсетіледі.