Aksaray mausoleum

Аксарай — Самаркандда жайгашкан архитектуралык эстелик (XV кылым). Тимурийлердин акыркы мүрзөсү. Ал кошумча мүрзө катары Абу Саиддин (1449-69) жана Султан Ахмад Мирзонун (1469-94) бийлик кылган мезгилинде курулган. Мавзолей ылай эритмесине терилген күйгүзүлгөн кыштан курулган. Аксарай чортак пландуу чоң бөлмөдөн жана каршы-каршы жайгашкан бөлмөлөрдөн турат. Негизги фасад түштүккө карайт. Ортодогу миянсарайдын (ички короонун) астында сардоба жайгашкан. Аксарайдын курулушунда ошол мезгилдин архитектурасына мүнөздүү татаал ыкмалар колдонулган: чоң бөлмөнүн күмбөзү 4 чоң арка жана өз ара кесилишкен кичине аркалар, ошондой эле тоок (чакан аркалар) жардамы менен жабылган. Бул курулмалар шарафа жана ганч кооздоолору менен бербелендирилген. Кооздоолордун көбү кундал ыкмасында жасалган. Көркөм иштелген ак, көк түстөр алтын мунарак менен өз ара айкалышып, сонун көрүнүшкө ээ болгон. Оюм-чийме формалары бири-бирин кайталаган эмес. Бир аркадагы оюмда бири-бирине окшобогон 67 түрдүү кооздук гүл болгон. Имараттын тышкы архитектурасы акырына чыгарылган эмес. Чоң бөлмөнүн тышкы күмбөзү, сегиз кырлуу негизги күмбөзү бүтпөй калган. Аксарай тимурийлер доорунун архитектурасынын өзгөчө үлгүсү болуп саналат.

Тарыхы

Аксарай мавзолейинин так курулган датасы жана максаты жөнүндө тарыхый булактар жок. Советтик археолог жана чыгыштаануучу тарыхчы М.Э.Массон мавзолейдин курулушу Мавереннахрдын башкаруучусу Абдулатифтин өлтүрүлүшү менен байланышкан деп, атасы Мирзо Улугбектин мүрзөсү ошол жерде болгондуктан, ал Гуриамир мавзолейине коюла алышы мүмкүн эмес деп божомолдойт. Ошону менен бирге, мавзолейдин архитектуралык өзгөчөлүктөрү жана ички кооздоолору Ишратхона мавзолейине окшош, бул аны XV кылымдын 70-жылдарында курулган деп эсептөөгө мүмкүндүк берет. Мавзолей Султан Абу Саиддин үй-бүлөсүнүн эркек тукумдары үчүн үй-бүлөлүк мүрзө катары кызмат кылышы мүмкүн деген ой да бар.

XX кылымга келгенде, эстелик олуттуу бузулган абалга келген. 1924-1925-жылдары курулушта реконструкция иштери жүргүзүлгөн, бул мавзолейди бузулуп кетүүдөн сактап калган. XXI кылымдын башына чейин ал урандылар абалында болгон. 2007-жылы Аксарай мавзолейи жеке каражаттардын эсебинен кайрадан калыбына келтирилип, азыр туристтер үчүн ачык.

Архитектурасы

Аксарай мавзолейи бир күмбөздүү, тик бурчтук формасындагы имарат болуп, негизги зал жана үч кире бериш бөлмөсүн камтыйт. Негизги залдын жогорку бөлүгү цилиндрдик дубалдын (барабандын) үстүндөгү күмбөз менен капталган, анын негизин кесилишкен аркалар жана калкан сымал желкендер (парустар) түзөт. Тар тепкичке окшош жол мрамор менен капталган сегиз бурчтук мүрзө бөлмөгө алып барат. Имаратта эч кандай тышкы кооздоо жок, бирок ички кооздоолору менен тышкы көрүнүшүнөн курч айырмаланат. Ички бөлүгүндө, дубалдардын түбүндө мозаикалуу панель бар. Дубалдар зер буюмдарынын көп колдонулушу менен жасалган кооздук сүрөттөр менен капталган.