Gur-e Amir

Гур-и Амир же Гури Амир (өзбекче: Amir Temur maqbarasi, Goʻri Amir, парсча: گورِ امیر) — Өзбекстандын Самарканд шаарындагы түрк-моңгол баскынчысы Тимурдун (Тамерлан деп да белгилүү) мавзолейи. Ал Түркестан архитектурасынын тарыхында маанилүү орунду ээлеп, Тимурдун урпактары могол-индиялыктар курган, Индия маданиятын Борбордук Азия таасирлери менен түптөгөн Кабулдагы Баг-и Бабур, Дели тарабындагы Хумаюн мүрзөсү жана Аграда жайгашкан Тажа Махал сыяктуу кийинки могол мүрзөлөрүнүн салгыры жана аларга таасир эткен эстелик болуп саналат. Мавзолей өз тарыхы бою бир нече жолу калыбына келтирилген.

Тарыхы

Гур-и Амир парсча "Падышанын мүрзөсү" дегенди билдирет. Асман түстөгү күмбөзгө ээ бул архитектуралык комплекс Тимурдун, анын уулдары Шахрух менен Мираншахтын жана небереси Улугбек менен Мухаммед Султандын мүрзөлөрүн камтыйт. Тимурдун устаты Сайид Барака да ушул мүрзөдө урматтуу орунда жерге берилген.

Комплекстин эң алгачкы бөлүгү 14-кылымдын аягында Мухаммед Султандын буйругу менен курулган. Азыр анын мадрасасынын жана ханаканын фундаменттери, кире бериш порталы жана төрт минаранын биринин бир бөлүгү гана сакталып калган.

Мавзолейдин курулушу 1403-жылы, Тимурдун мураскору жана сүйүктүү небереси Мухаммед Султандын күтүлбөгөн каза болушунан кийин, ал үчүн ниеттелип башталган. Тимур өзү үчүн Ак-Сарай сарайынын жанындагы Шахрисабзда кичине мүрзө курдурган болчу. Бирок, Тимур 1405-жылы Кытайга аскердик жортуул учурунда каза болгондо, Шахрисабзга алып барган ашуулар карга каптап калган, ошондуктан ал ордуна ушул жерге коюлган. Тимурдун дагы бир небереси Улугбек ишти бүтүргөн. Анын бийлик кылган мезгилинде мавзолей Тимурийлер династиясынын үй-бүлөлүк казыналуу мүрзөсүнө айланган.

Архитектурасы

Мухаммед Султан ансамблинин кире бериш порталы оюлган кыш менен ар кандай мозаикалар менен мол жасалган. Улугбек мезгилиндеги бардык кошумчалар Исфахандан келген архитектор Мухаммед ибн Махмудго таандык деп эсептелет.

Тышынан алганда, Гур-и Амир мавзолейи бир күмбөздүү имарат. Ал курулушунун жөнөкөйлүгү жана көрүнүшүнүн аземдик монументалдуулугу менен даңкка бөлөнгөн. Ал асман түстөгү желбир күмбөз менен таажыланган сегиз бурчтуу имарат. Дубалдардын тышкы жасалгасы терракота кыштардан турган фонго каршы геометриялык жана эпиграфиялык оюмдарга уюштурулган көк, ачык көк жана ак плиткалардан турат. Күмбөз (диаметри — 15 м (49,21 фут), бийиктиги — 12,5 м (41,01 фут)) терең розеткалары жана ак чекиттери менен ачык көк түстө. Ооздуктарынын калың желбирлери күмбөзгө сонун көрүнүктүүлүк берет.

Улугбектин бийлик кылган мезгилинде мавзолейге кире бериш эшик жасалган.

Ичинен, мавзолей капталдарында терең түркчөлөрү жана ар түрдүү жасалгасы бар чоң, бийик камерадай көрүнөт. Дубалдардын төмөнкү бөлүгү бир панел катары түзүлгөн оникс плиталары менен капталган. Бул плиталардын ар бири назик тартылган сүрөттөр менен жасалгаланган. Панелдин үстүндө мрамор сталактит корниз бар. Дубалдардын чоң аянттары боёлгон гипс менен жасалгаланган; аркалар менен ички күмбөз алтындалган жана боёлгон бийик рельефтүү папье-маше картуштары менен оюмдалган.

Мавзолейдин ички бөлмөсүндөгү оюлган кооз мүрзө таштары негизги камеранын түз алдында жайгашкан казыналуу мүрзөдөгү чыныгы мүрзөлөрдүн жайын гана көрсөтөт. Улугбектин башкаруусунда Тамерландын мүрзөсүнүн үстүнө кара жашыл жаданын бир бүтүн блогу коюлган. Мурда бул таш кытай императорунун сарайындагы сыйынуу жайында, андан кийин Чагатай хандыгында Дуванын (Чыңгыз хандын урпагы) тактысы катары колдонулган болчу. Тамерландын мүрзөсүнүн жанында анын уулдары Мираншах менен Шахрухтун, ошондой эле небереси Мухаммед Султан менен Улугбектин мрамор мүрзө таштары жатат. Тамерландын руханий устаты Мир Саид Барака да ушул жерде эс алат.

Тарыхы

1404-жылы Тимурдун демилгеси жана каражаты менен курулган, тимурий мезгилинин бул чеберчилик шедеври ислам архитектурасынын тарыхында маанилүү орунду ээлейт. Мавзолейдин башкы архитектору Иран шаары Исфахандан чыккан Мухаммед ибн Махмуд Исфахани болгон.

Курулушу

1403-жылы, Осмон империясына каршы аскердик жортуулдан кийин, Тимурдун такка мураскору Мухаммед Султан каза болгон. 1404-жылдын күзүндө Самарканга кайтып, Тимур ага мавзолей курууну буйруган, ал Гур-и Амирдин үй-бүлөлүк казыналуу мүрзөсүнө айланды. Мавзолей орто кылымдык Самаркандын түштүк-чыгыш бөлүгүндө, Мухаммед Султандын мадрасасы менен ханакасынын жанында курулган.

Тимур Кытайга жасаган жортуул учурунда каза болгон. 1405-жылдын январында ал Отрар шаарына (анын урандылары Арыстын Сыр-Дарыяга куйган жеринин жанында) жетип, ал жерде ооруп, каза болгон (көпчүлүк тарыхчыларга караганда 18-февраль, Тимурдун мүрзө ташына караганда 15-февраль). Тимурдун сөөгү жыпарлантылып, күмүш баркыт менен капталган абанос табыттагы коюлуп, өзүнүн туулган Шахрисабзга коюлушу керек болгон керээзине карама-каршы, небереси Халил-Султандын демилгеси менен Самарканга алынып барылган. Тамерлан ошол кездеги дагы деле бүтпөгөн Гур-и Амир мавзолейинде коюлду. Расмий аза күтүү иш-чаралары 1405-жылдын 18-мартында, чоң атасынын каалосуна каршы Самарканд тактысын ээлеп алган, ал эми чоң атасы тактыны улуу небереси Пир Мухаммедге калтырган Тимурдун небереси Халил-Султан (1405–1409) тарабынан өткөрүлгөн.

Улугбектин бийлик кылган мезгилинде мавзолей Тимурийлер үй-бүлөсүнүн казыналуу мүрзөсүнө айланды; мавзолейге кире бериш эшик жасалды.