Alalakh

Алалах (Тель Атчана; хетт тилинде: Alalaḫ) — азыркы Түркиянын Хатай провинциясындагы Антакьядан (тарыхый Антиохия) болжол менен 20 километр (12 миля) түндүк-чыгышта жайгашкан байыркы археологиялык жай. Ал биздин заманыбызга чейинки болжол менен 2000–1200-жылдарда орто жана кеч коло доорунда шаар конушу катары гүлдөгөн. Шаар сарайларды, храмдарды, жеке үйлөрдү жана чептик курулмаларды камтыган. Алалахтын калдыктары болжол менен 22 гектар аянтты ээлеген кенен дөбөнү түзгөн. Кеч коло доорунда Алалах жергиликтүү Мукиш падышалыгынын борбору болгон.

Биринчи сарай биздин заманыбызга чейинки болжол менен 2000-жылы курулуп, кыязы, б.з.ч. XII кылымда кыйратылган. Жай ошондон кийин эч качан кайра отурукташтырылган эмес деп эсептелчү, бирок археолог Тимоти Харрисон 2022-жылкы лекциясынын графигинде, аны Амук фазалары N-O, Темир доорунда, б.з.ч. болжол менен 1200–600-жылдарда деле отурукташкан деп көрсөткөн.

Жайгашуусу

Ал Амик өрөөнүндө, азыркы Сирия-Түркия чек арасынан болжол менен 2 километр (1,2 миля) алыстыкта жайгашкан. Амик көлү бул аймактагы байыркы көл болгон.

Амик өрөөнүндөгү адамдардын конуштары биздин заманыбызга чейинки болжол менен 6000-жылдан баштап, Неолит доорго барып такалат. Бул аймакта дагы көптөгөн байыркы археологиялык жайлар жайгашкан, мисалы жакында казылып чыгарылган Тель Тайинат. Тель Атчана Тель Тайинаттан болжол менен 700 м түштүк-чыгышта, Оронтес дарыясы Амук түздүгүнө куйган жерин камтыган ташкын түздүгүндө жайгашкан. Чатал Хёюк (Амук) — бул аймактагы дагы бир маанилүү жай.

Тарыхы

Алалах биздин заманыбызга чейинки III миң жылдыктын аягында, эрте орто коло доорунда, аморейлер тарабынан (азыркы Түркиянын аймагында) негизделген. Биринчи сарай биздин заманыбызга чейинки болжол менен 2000-жылы, Урдун Үчүнчү династиясы менен бир мезгилде курулган.

Амук көлү аймагындагы башка жайларга байланыштуу, Алалахтын хронологиясы төмөнкүдөй:

Орто коло доору

Археологдор К. А. Йенер менен Мурат Акар жетектеген акыркы казуу иштерине ылайык, Алалахтагы бүткүл Орто коло доору биздин заманыбызга чейинки болжол менен 2000–1650-жылдарды камтыган, бул Анатолиядагы, ошондой эле Жакынкы Чыгыш менен Левантта болгон кайра шаарлашуу мезгилинин бир бөлүгү болгон.

Орто коло доору эки мезгилге бөлүнөт: Орто коло доору I (б.з.ч. болжол менен 2000–1800-жж.) жана Орто коло доору II (б.з.ч. болжол менен 1800–1600-жж.).

Алалах VIII

Эрте Орто коло IIA доорунда (б.з.ч. болжол менен 1820–1750-жж.), Йенердин 8-мезгилинде (Вулинин VIII деңгээли), сарай менен храм, ошондой эле дубал ичиндеги мүрзөлөр табылган. Ошол учурда Алалах Ямхад падышалыгынын вассалы болгон.

Жайдын жазма тарыхы, кыязы, Алахтум деген ат менен, шаар Ямхад падышалыгынын (азыркы Алеппо) бир бөлүгү болгон б.з.ч. XVIII кылымда Мари шаарынан алынган тактайлардан баштайт. Тактайлардын досьеси, падыша Суму-Эпух (б.з.ч. болжол менен 1810–1780-жж.) Алахтум аймагын өз күйөө баласы, Мари падышасы Зимри-Лимге сатканын, өзүнө жогорку бийликти калтырганын каттайт. Б.з.ч. 1765-жылы Маридин кулашынан кийин, Алалах кайра Ямхаддын түздөн-түз бийлигине өткөн окшойт.

Алалах VII

Кеч ОК IIA (б.з.ч. болжол менен 1750–1630-жж.) доорунда, 7-мезгилде (VII деңгээл), ал дагы деле Ямхаддын вассалдыгы бойдон калып, Ярим-Лим сулалесине өткөрүлүп берилген. Кийинки сарай, архив, айрым храмдар, шаар дубалы, үч бөлүктүү дарбаза, турак жайлар, устаканалар, дубал сыртындагы жана ичиндеги мүрзөлөр казылып чыгарылган. VII деңгээлдин сарайында, 2015–2019-жылдардагы казуу иштеринде, 70тен ашык дубал сүрөтүнүн сыныктары табылып, радиокөмүртек анализи менен б.з.ч. болжол менен 1780–1680-жж. таандык деп даталанган.

Алеппонун падышасы I Абба-Эль (б.з.ч. болжол менен 1750-ж.) Иррида шаарынын ордуна, шаарды бир тууганы Алалахтык Ярим-Лимге белек кылган. Абба-Эль акыркысын Ярим-Лимге каршы көтөрүлүш чыгаргандан кийин кыйраткан. XVIII–XVII кылымдардын өтмө мезгилинде, Алалах Ярим-Лимдин бийлиги алдында болуп, Мукиш шаар-мамлекетинин борбору жана азыркы Алеппого борборлошкон Ямхаддын вассалы болгон.

Кыйратуу. Алеппонун үстөмдүгү алдында, Ярим-Лимдин урпактарынын сулалеси негизделген; ал XVII кылымдын экинчи жарымына чейин уланган. Ошол учурда Алалах, кыязы, хетт падышасы I Хаттусили тарабынан, анын жортуулдарынын экинчи жылында кыйратылган. Орто хронология жана археолог К. А. Йенердин басылмаларына ылайык, Алалахтын кыйратылышы биздин заманыбызга чейинки болжол менен 1650-жылы «Өрт жана кыйратуу» катары жайгаштырылышы мүмкүн. Йенердин акыркы макаласы Сарайдын VII деңгээлинин I Хаттусили тарабынан кыйратылышы анын экинчи жылында, б.з.ч. 1628-жылы болгон деп эсептейт.

Кеч коло доору

Кеч коло доору эки мезгилге бөлүнөт: Кеч коло доору I (б.з.ч. болжол менен 1600–1400-жж.) жана Кеч коло доору II (б.з.ч. болжол менен 1400–1200/1190-жж.). Биринчиси Митанни вассалдык аймагы болушу менен, экинчиси хетт басып алуусу менен мүнөздөлгөн.

Алалах V

Алалах V, аймак Митанни мезгилинде Идримидин көзөмөлүнө өтө электеги аралык мезгилди билдирет.

Алалах IV

Бир кылымдан аз убакыттагы үзгүлтүктөн кийин, Алалах жөнүндөгү жазма жазуулар кайра башталат. Бул мезгилде, ал кайрадан жергиликтүү бир сулалеленин борбору болгон. Бул сулалеленин негизделиши жөнүндөгү маалыматтын көбү, сулалени негиздеген падыша Идримидин өмүрбаяны сыяктуу көрүнгөн жазуусу бар айкелден келет. Анын жазуусуна ылайык, б.з.ч. XV кылымда, Ямхад падышасынын уулу Идрими өз шаарынан Эмарга качкан, Алалахка сапар алып, шаарды өз көзөмөлүнө алган жана Баратарна тарабынан вассал катары таанылган болушу мүмкүн. Жазуу Идриминин башынан өткөргөн окуяларын каттайт: анын үй-бүлөсү Эмарга качууга мажбур болгондон кийин, ал аларды таштап, «Канаан жериндеги Аммияда» жашаган «Хапиру элине» кошулган. Хапирулар аны «өз төрөсүнүн уулу» деп таанып, «анын тегерегине чогулушкан»; жети жыл алардын арасында жашагандан кийин, ал өз Хабиру жоокерлерин Алалахка деңиз аркылуу ийгиликтүү чабуул жасоого жетектеп, ал жерде падыша болгон. Айкелде башка эч жерде эскерилбеген мураскери Адду-нирари эскерилет.