Tell Tayinat

Тель Таинат — Оронт дарыясы Амук өрөөнү аркылуу агып өткөн жеринин ийилишинде, чыгыш жээгинде жайгашкан аласа байыркы тепе, Түркиянын Жерорто деңизи аймагындагы Хатай провинциясында, Антакиядан (байыркы Антиохия) болжол менен 25 километр түштүк-чыгышта жайгашкан жана байыркы Алалах шаарынын жайы болгон Тель Атчананын жанында турат. Тель Таинат биздин заманга чейинки 3-миң жылдыктын аягында турак жай болгон жана Эблинин G Сарайынын архивинде эскерилген Алалаху жайы, ал эми кийинки мезгилде темир доорундагы нео-хетт падышалыгынын борбор шаары Киналуа катары сунушталган. Табылгалардын арасында темир доорундагы ийбадаткана жана биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкка таандык бир нече мыхча жазуулуу таблеткалар бар. Чатал Хююк (Амук) — бул аймакта жайгашкан дагы бир маанилүү жай.

Аныктоо

2004-жылдан баштап көп жыл бою казуунун директору болгон археолог Тимоти Харрисон бул жайдын нео-хетт/арамей темир доорундагы падышалыктын борбору Киналуа менен аныкталышын колдойт. Нео-ассирия көзөмөлүнүн мезгилинде ал Ункви провинциясынын борбору болгон.

Ал Еврей Ыйык Китебинде эскерилген Калне шаарынын мүмкүн болгон жайы болуп саналат.

Тарыхы

Тепедеги археологиялык казуулар байыркы жазма булактар менен биргеликте бул жайдын Эрте коло доорунда жана Эрте темир доорунда эки өзүнчө мезгилде ири шаардык борбор болгонун көрсөтүп турат.

Жай болжол менен 20 гектар жогорку дөбөдөн жана (азыр ташкын түздүгүнүн астында калган, түндүккө (болжол менен 200 метр), чыгышка (болжол менен 100 метр) жана түштүк-чыгышка (аз өлчөмдө) созулган) төмөнкү дөбөдөн турат. Жогорку дөбөнүн болжол менен 550 чарчы метри (түндүк жана чыгыш тараптары) заманбап бульдозер иштери менен алынып салынган. Эрте коло доорунда бул жай учурдагы жогорку дөбөдөн бир аз чоңураак, болжол менен 25 гектар болгон, бул бургулоо жана бет чогултуу маалыматтарына негизделет, калдыктардын тереңдиги 3төн 6 метрге чейин.

Эрте коло доору

H жана I фазаларында Месопотамиядагы Эрте династиялык мезгилге дал келген кызыл-кара жылтыратылган идиш-аяктар (Хирбет Керак идиштери) табылган. Бул түрдөгү идиш-аяктар Эрте коло доорунун акыркы фазасынын аягына чейин азайган. Бул идиш-аяктар биздин заманга чейинки болжол менен 3000-жылы бул аймакка келген Кура-Аракс маданиятынын таасиринде деп эсептелет.

Амук түздүгүндө Тель Таинат Эрте коло IVB мезгилиндеги эң чоң турак жай болгон. Тель Таинаттан табылган структуралык калдыктар Эрте коло IVB мезгилине (J фазасы) таандык. Табылгалардын арасында ошол мезгилде бул аймакка мүнөздүү стилдеги 17 антропоморфтук жана зооморфтук фигуркалар бар. Ошондой эле эки дөңгөлөк, жез эритме металл бөлүктөрү, ийрип чийүү үчүн урчуктар жана токуу оордуктары табылган. Көрүнүктүү табылгалар цилиндр мөөр жана эки чопо мөөрлөр болгон.

Темир доору

I Темир доору Хетт империясынын кулашынан кийин келип, Түндүк Левантта кичине көз карандысыз нео-хетт/арамей шаар-мамлекеттеринин пайда болушун көргөн.

II Темир доорунда бул жай, Уалистин (арамейче) же Палистин (нео-хеттче) деп аталган нео-хетт/арамей шаар-падышалыктарынын биринин борбору болгон байыркы Киналуанын жайы деп эсептелет, анын уландысы болгон падышалык Патина же Паттин деп белгилүү, Палистиндин кыскартылган формасы (жалпысынан б.з.ч. болжол менен 1000-738-жылдар). Түндүк Сирия дарыя-түздүгүндөгү маданий жактан ар түрдүү нео-хетт мамлекеттеринин арасында Киналуанын башкаруучулары биздин заманга чейинки 8-кылымда падышалык хетт аттарын алып жүрүшкөн. Биздин заманга чейинки 9-кылымда нео-ассирияликтердин күчөшү менен, Патинанын (Киналуа менен бирдей деп эсептелет) башкаруучулары аларга алым-салык төлөй башташкан. II Ашурнасирпал башкаруучу Лабарнадан күмүш жана алтын, коло жасоо үчүн зарыл болгон 100 талант калай, жана 100 талант темир, 1000 өгүз жана 10 000 кой, зыгыр чапандар жана кооздолгон диван жана самшит жыгачынан жасалган төшөктөр, ошондой эле «10 ырчы аял, падышанын иниси кызынын бай сеп менен, чоң аял маймыл жана өрдөктөр» алгандыгы жөнүндө маалымдайт. Кийинки жортуулда ассирияликтер падыша Тиглатпаласар III (б.з.ч. 745-727-жылдар) жазуусуна ылайык анын падышасы Тутамматты баш ийдиришкен. Башка документтер ассирия көзөмөлү Ашурбанипалдын (б.з.ч. 669-631-жылдар) бийлик мезгилине чейин уланганын көрсөтөт.

Шаарда бийигирээк жерге жайгашкан цитадель болгон, ал монументалдуу дарбаза комплекси менен төмөнкү шаарга байланышкан (Жайдын планировкасын караңыз).

Темир доорундагы ийбадаткана

Чыгыш институтунун (1935-38) бул жайда жасаган негизги табылгаларынын бири Еврей Ыйык Китебинде (христиандыктын Эски Осуяты) сүрөттөлгөн Иерусалимдеги Сулайман ийбадатканасынын планына окшош ийбадаткана болгон.

Бит-хилани сарайлары

Чыгыш институтунун (1935-38) экспедициялары бит-хилани деп белгилүү стилдеги бир нече чоң сарайларды жарыкка чыгарган. Болжол менен б.з.ч. 675-жылы өрттөлгөн бит-хиланиден алынган жыгач үлгүсү радиокарбон анализи менен 2625 +/- 50 жыл (BP) деп аныкталган. 2005-жылдагы казуулар Эрте II Темир доорундагы бит-хиланилердин биринин бир бөлүгүн ачкан.

Падыша Суппилулиуманын айкели

2012-жылдын августунда Торонто университетинин командасы адам фигурасынын башы менен денесин, белинен бир аз жогорку бөлүккө чейин бүтүн бойдон тапкандыгын жарыялаган. Фигуранын калдыктары болжол менен 1,5 метр бийиктикте турат, бул анын жалпы бийиктиги 3,5тен 4 метрге чейин болгонун болжолдойт. Фигуранын сакалы бар жана көздөрү кара жана ак таштан жасалган. Фигуранын чачы катар менен жайгашкан татаал бурама түрмөктөр менен жасалган. Фигуранын колдору чыканагынан алдыга карай сунулган. Ар бир колдо арстан баштары менен кооздолгон эки билерик бар. Фигуранын сол колу буудай сабагын, ал эми оң колу найзаны кармап турат. Фигуранын көкүрөгү жарым ай формасындагы пекторал менен кооздолгон. Фигуранын аркасы боюнча иероглифтик лувий тилинде жазылган узун, оюлган, көтөрүлгөн рельефтик жазуу өтөт. Жазуу падыша Суппилулиуманын жетишкендиктерин жана жортуулдарын катталган. Ал биздин заманга чейинки 858-жылы Сирия-хетт коалициясынын курамында III Салманасардын нео-ассирия басып алуусуна каршы согушкан ошол эле падыша болушу мүмкүн.