Alexandria Troas

Александрия Троада («Троаданын Александриясы»; грекче: Αλεξάνδρεια Τρωάς; түркчө: Eski Stambul, «Эски Истанбул») — Түркиянын батыш жээгинин түндүк учуна жакын, Эгей деңизинде жайгашкан, тарыхый жактан Троада деп аталган аймактагы, Тенедостон (азыркы Бозжаада) бир аз түштүктө жайгашкан байыркы грек шаарынын орду. Ал Чанаккале провинциясынын Эзине районундагы Далян кыштагынын түштүк-чыгышында жайгашкан. Бул жер болжол менен 400 гектарды (990 акр) ээлейт; бүгүнкү күнгө сакталып калган бир нече курулманын арасында бузулган мончо, одеон, театр, гимназия комплекси жана жакында ачылган стадион бар. Эски дубалдардын айланасын дагы деле байкоого болот.

Эллинизм доору

Страбондун айтымында, бул жер адегенде Сигия (Σιγία) деп аталган; б.з.ч. 306-жылы Антигон бир кездеги таасирдүү Неандрея шаарын кошкондо, Сигияга беш башка шаардын калкын жайгаштыруу менен шаарды бир кыйла кеңейтилген Антигония Троада катары кайра негиздеген. Ал б.з.ч. 301-жылы Лисимах тарабынан Македониялык Улуу Александрди эскерүү үчүн Александрия Троада деп аталганга чейин, өз атын алган эмес (Плиний жөн эле аты Антигониядан Александрияга өзгөргөнүн айтат). Шаар б.з. 4–5-кылымдагы Певтингер картасында (Tabula Peutingeriana) көрсөтүлгөндөй, Александрия Троада деп аталып калды. Түндүк-батыш Кичи Азиянын башкы порту катары, бул жер рим доорунда абдан гүлдөп, б.з.ч. 188-жылдан баштап «эркин жана автоном шаар» болуп калды, ал эми сакталып калган урандылар анын мурунку маанисин жетишерлик түрдө тастыктайт. Эң гүлдөгөн мезгилинде шаарда болжол менен 100 000 адам жашаган болушу мүмкүн. Страбон Август доорунда бул жерде рим колониясы түзүлгөнүн, ага Колония Александрия Августа Троада деген ат берилгенин эскерет (ошол мезгилде жөн эле Троада деп аталган). Август, Адриан жана бай грамматик Геродес Аттик анын кооздолушуна чоң салым кошкон; дагы деле сакталып калган суу түтүгү (акведук) акыркысынын эмгеги. Юлий Цезарь жана Константин Троаданы Рим империясынын борбору кылууну ойлошкон.

Рим доору

Рим доорунда, ал Анадолу менен Европанын ортосунда саякаттоо үчүн маанилүү порт болгон. Элчилердин иштери китебиндеги маалыматка ылайык, Тарс тектүү Павел биринчи жолу Европага Александрия Троададан деңиз аркылуу жол алган жана Европадан ошол жерге кайра келген (дал ошол жерде Евтихти тирилтүү окуясы болгон). Антиохиялык Игнатий да Римде куруган болордон мурун бул шаарда токтоп өткөн.

Византия доору

Анын кийинки эпископтордун бир катары белгилүү: 325-жылы Маринус; 344-жылы Никониус; 5-кылымдын башында Сильван; 451-жылы Пионий; 787-жылы Лео; 9-кылымда Патриарх Игнатийдин досу жана Михаилдин атаандашы Петр. 10-кылымда Троада Кизиктин суффраганы катары көрсөтүлөт жана белгилүү Троядан айырмаланат (Генрих Гельцер, Ungedruckte... Texte der Notitiae episcopatuum, 552; Georgii Cyprii descriptio orbis romani, 64); шаардын качан бузулганы жана епархиянын жоголгону белгисиз. Епископтук Троада аталышы менен Католик чиркөөсүнүн титулярдык орду бойдон калды, 1971-жылдан бери бош.

Троада ошондой эле Экуменикалык Патриархаттын алдында Чыгыш Ортодокс чиркөөсүнүн титулярдык орду. Троаданын епископу Саввас (Зембиллас) 2002-жылдан 2011-жылга чейин иерарх болуп кызмат кылган, андан кийин Америкадагы Грек Ортодокс архидиоцезинде Питтсбургдун митрополити Саввас (Зембиллас) болгон.

Осмон доору

Карасид түрк-мандары 14-кылымда Троада аймагына отурукташкан. Алардын бейлиги 1336-жылы осмон түрктөрү тарабынан басып алынган. Александрия Троаданын урандылары түрктөрдүн арасында Эски Истамбул, «Эски Шаар» деп белгилүү болуп калды. Бул жердин таштары курулуш материалы үчүн көп тоноло тартылган (мисалы, Мехмед IV Истанбулдагы Йени Валиде мечитин кооздоо үчүн мамыларды алдырган). 18-кылымдын ортосуна карата бул жер «каракчылардын жашынуучу жери» катары кызмат кылган.

Заманбап мезгил

1911-жылга чейин бул жер валлонея эмендери менен басылып, көп тоноло тартылган, бирок эски дубалдардын айланасын дагы деле байкоого болгон, ал эми бир нече жерде алар бир кыйла жакшы сакталып калган.

Алардын айланасы болжол менен он километр болгон жана белгилүү аралыктарда мунаралар менен бекемделген.

Бул аймактын ичинде байыркы мончо жана гимназия комплексинин калдыктарын табууга болот; бул бина жергиликтүү тургундар арасында Бал Сарай (Бал сарайы) деп белгилүү жана баштапкыда Геродес Аттик тарабынан 135-жылы каржыланган. Траян дагы деле байкала турган суу түтүгүн курган.

Порттун эки чоң бассейни болгон, азыр алар кум менен дээрлик толуп калган.

Ал 21-кылымдын башында бул жерде казуу жана изилдөө жүргүзгөн немис археологдорунун изилдөөсүнүн предмети болуп саналат.

Алардын казуу иштери болжол менен б.з.ч. 100-жылга таандык чоң стадиондун калдыктарын ачыкка чыгарды.