Alla Kouli Khan madrasa

Оллокулихан медресеси же Алла Кули хан медресеси — Хивадагы архитектуралык эстелик (1834–35). Медресенин курулушу Ичан-Кала жанындагы ансамблдин тарыхый өнүгүшү менен байланышкан. Медресе Ичан-Каланын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Ал кош медресе стилинде курулган, Оллокулихан тими, Кожамбердибий медресеси жана Полвон дарбазасы менен байланышкан. Оллокулихан медресеси жасалма дөбөнүн (бийиктиги 3 м) үстүнө курулган, бул аны жанаша имараттардан бийигирээк кылып көрсөтөт.

Тарыхы

Оллокулихан медресеси 1834–1835-жылдары Оллокулихандын (Алла Кули хандын) буйругу менен кербен сарайдын жанында курулган. Хивада бийлик жүргүзгөн мезгилинде Оллокулихан кербен сарай, тим, Акмасжид жана Сайидбай мечити сыяктуу курулмаларды курдурган. Медреседе 99 бөлмө (кээ бир булактарда 90 бөлмө) жана эки мечит (кышкы жана жайкы), лекция залы жана кире беришинде коридор бар. Ар бир бөлмөдө терезе жана эшик бар, медресенин дубалдары ганч менен сыбалган. Бөлмөлөрдүн ички бөлүгү эч кандай нуска менен кооздолгон эмес. Башкача айтканда, медресенин жана мечиттин ичинде өзгөчө кооздоолор жана чоң күмбөздөр жок. Дубалдары тегиз, ийкелери терең. Бардык кооздоолор имараттын тышкы дубалдарында.

Оллокулихан медресеси өз мезгилинин эң ири билим берүү борборлорунун бири болгон. Медреседе ар кандай улуттардын талапкерлери окушкан. Талапкерлердин көбү казактар жана түркмөндөр болгон, анткени медресенин мугалимдери казак жана түркмөн чеберлери болгон. Медреседе китепкана болгон. Хива ханы Оллокули талапкерлерге зарыл адабиятты камсыз кылган, ошондой эле жанаша Тим менен Кербен сарайдын кирешесин медресенин китепканасы үчүн кошумча вакф мүлкү катары тартуулаган. Айрым булактарда Оллокулихан бул медресенин вакфы үчүн Хива хандыгынын аймагында 8500 танаб (болжол менен 9 миң гектар) жер бөлүп бергени жазылган. Медресенин порталына Курандын «Фатх» сүрөсүнүн жазуусу татаал сулс жазуусунда чукулган.

Хива шаарынын китепканасы Оллокулихан медресесинде жайгашкан жана медресенин бардык талапкерлери аны колдонушкан. Медресе реставрацияланган жана учурда ал жерде кол өнөрчүлүк борбору жайгашкан.

Архитектурасы

Медресе тик бурчтуу планга ээ (62,45×47,0 м), порталы батышка каратылган. Негизги композиция мечиттен, михрабдан жана лекция залынан, ошондой эле эки кабаттуу бөлмөлөрдөн турат. Имараттын курулган датасы эшиктин үстүндөгү жазууда сакталган. Короонун (34,6×29,4 м) өзгөчө белгиси бар: ал Полвон дарбазасынын кичине күмбөздөрүнүн үстүндө жана жарым-жартылай тим күмбөздөрүнүн четинде бир катар эки кабаттуу бөлмөлөргө ээ. Мечит жана лекция залынын (4,8×4,8 м) курулушу бирдей. Алар жарым айлампа тегиз күмбөз менен жабылган. Дубалдардагы терең ийкелер бөлмөнү кеңирирек кылып көрсөтөт. Айван (5,5×5,5 м) медресенин батыш тарабында жайгашкан, ал эми михраб «Ирак» стилиндеги ганч мукарнас менен кооздолгон. Ар бир бөлмө (99) эшикке жана шыптагы терезелерге ээ. Медреседеги кышкы мечит жана лекция залы жарым айлампа тегиз күмбөз менен жабылган. Мечиттин порталы тегерек нускалар менен кооздолгон.