Koutloug Mourad Inak madrasa

Кутлугмурад Инак медресеси — Хивадагы архитектуралык эстелик (1804–1812); ал Ичан-Каланын бир бөлүгү. Медресени Аллакули хандын таякеси Кутлугмурад Инак курдурган; ал өз керээзине ылайык миёнсарой (коридор) полунун алдына коюлган.

Сүрөттөлүшү

1858-жылы бул медреседе 95 студент окуган. Аларды 2 ахунд (мугалим) окутушкан. Мындан тышкары, мутавалли (медресенин башчысы), имам, азанчы (намазга чакыруучу), тазалоочу жана студенттердин чачын, сакалын кыркуучу чач тарач кызматкерлери болгон. Медреседин алдында чоң аянт болгон, ал эми жанында дүкөнчөлөр жана кичине базар болгон. Медреседен бүткөн студенттер экзамен тапшырышкан. Экзамен үчүн хан тарабынан «атайын комиссия» түзүлгөн. Комиссияга кээде хан өзү, көпчүлүк учурда таажы мураскер, Хиванын кази-калону (башкы казы), кази-орда (шаардык казы) жана дагы бир нече окумуштуу кирген. Экзаменден өткөн студенттерге муфтий, аълам, ахунд, мукаррар (медреседин китепканачысы) сыяктуу наамдар берилген. Бул медреседен бүткөн студенттердин арасынан акындар, тарыхчылар, каллиграфтар, окумуштуулар жана зиялы адамдар чыккан.

Каракалпак акыны Бердак жана акын Аваз Отар бул медреседе окушкан. Азыркы учурда медреседин короосунда усталар жасаган буюмдардын көргөзмөсү уюштурулат.

Архитектурасы

Медресе тик бурчтук планга (57x44 м) ээ, мечит жана класс бөлмөсү (5x5 м план), бөлмөлөр (3x3 м), короо (31,8x27,8 м) жана короонун ортосундагы цистерна (диаметри 7,15 м). Кутлугмурад Инак медресеси Хивада курулган эки кабаттуу биринчи медресе. Анда 2 кабат, 3 ачык арка бар, негизги стили — Хива медреселерине мүнөздүү болбогон ачык жана улуу. Имарат кыш жана чоподон жасалган, пайдубал дубалдан жыгач устундар менен бөлүнгөн (цистерна мрамордон). Баш формасындагы стилдеги фронтон жана анын эки тарабында 3 арка бар, бурчтары гүл топтому сымал оймолор менен кооздолгон; миёнсарайга дарбаза аркылуу кирилет. Миёнсарайда 3 бөлмө бар, анын эки тарабында медресе жана класс бөлмөсү бар; мечиттин жана класс бөлмөсүнүн күмбөзү калкан формасындагы аркалар менен туташкан, жайкы мечит жапыз күмбөз менен жабылган, ал эми бөлмөлөр күмбөздүү чатыр менен жабылган; цистернанын күмбөзү цилиндр формасындагы бармактын үстүнө коюлган, бармакта аркалуу тегерек өтмөк (бийиктиги 1,65 м, туурасы 0,6 м) жасалган.

Кутлугмурад Инак медресеси Хивада басма ыкмасы менен жасалган кабартма кооздоолорду колдонгон жападан жалгыз эстелик; фасад жана миёнсарай түстүү оймо ганч менен кооздолгон, аркалар мукарнас менен толтурулган; терезелер кооздолгон тосмолор менен кооздолгон; оймолуу эшиктер колдонмо искусствонун сейрек кездешүүчү үлгүсү (имараттын даталары оймолордун арасына жазылган). Медреседин короосунда жер астындагы суу сактагыч курулган, андан Ичан-Каланын бардык калкы ичүүчү суу алышкан. Медреседин аймагында жайкы мечит дагы курулган.

Кутлугмурад Инак өлгөндөн кийин курдурган медреседе коюлушун өтүнгөн. Бул мезгилдин мыйзамдарына ылайык, шаардын сыртынан шаарга өлүк алып кирүүгө тыюу салынган. Кутлугмурад Инакты коюу үчүн медреседин алдындагы чептин дубалы бузулган. Натыйжада, медресеге алып барган жол ачылган, өлүк бул жол аркылуу алынып келинип, медреседин дарбазаларынын алдына коюлган. Чеп дубалы кайра оңдолгон. Кээ бир божомолдорго ылайык, каза болгон адам медреседин алдындагы аянттын сол тарабындагы үңкүрдө коюлган болушу мүмкүн.