Itchan Kala east gate

Полвон дарбазасы — Хивадагы Ичан Кала чебинин чыгыш дарбазасы (1806). Эл аны Поршшоб (Жаллод) дарбазасы же Кул дарбазасы деп да атайт. Бул Өзбекстандын Хива шаарынын негизги кире бериши.

Ал устат курулуш башчысынын көзөмөлү алдында жети чебер тарабынан курулган. Чептин дубалын Аму Дарыя дайрасынан суу алып келген канал курчап турган. Дарбазада түнкүсүн көтөрүлүүчү көпүрө болгон. Полвон дарбазасынын устат курулушчусу Хива ханынын сарайынын дарбазасы болгон Арк дарбазасында иштеген устат курулушчу менен бирдей маяна алган. Полвон дарбазасынын учурдагы келбети бир нече реконструкциянын натыйжасы. Мурда дарбаза чептин дубалынан бир аз тышкары чыгыңкы турган. Анын үстүндө шаардын тышкы тарабын байкоого мүмкүндүк берген күзөт мунарасы болгон.

Дарбаза 1806-жылы Илтазар хандын мезгилинде күйгүзүлгөн кыштан кайра курулган. Мындан тышкары, узун коридор — соода расткалары үчүн орун болуп кызмат кылган дабыра да курулган. Дарбазанын капталындагы мунаралар шаар дубалы менен туташтырылган. 1832–1833-жылдары карван-сарай жана жабык базар курулгандан кийин, дарбаза базардык ролунан ажырады. 1835-жылы дарбазанын ичинде Оллокулихон мадрасасы курулган, анын батыш бөлүгү кайра курулган. Анын алдында эки күмбөздүү жана порталдуу жаңы мончо курулган. Оллокулихон мадрасасынын курулушунун натыйжасында ички короо кеңейтилген. Дарбаза ошондой эле анын сулуу боёлгон кашындары үчүн «Гүл дарбазасы» деп да аталган.

Дарбаза XIII кылымда жашаган, үч жүздөн ашык төрт сап ырдын автору жана шаардын коргоочусу болгон Хиванын акыны Пахлавон Махмуддун (же Полвон Махмуддун) ысымында аталган. Пахлавон Махмуд Жума мечитинин артында жайгашкан мавзолейге коюлган.

Дарбаза жакшы сакталып калган. Жогорку портал аркасы жебе сымал жогору карай тарыйт, дубалды көк жана кара көк түстөгү мозаика сүрөт каптап турат. Кире бериш эшигинин үстүндөгү белги коноктордо дарбазага 400 жылдан ашык убакыт болгонун жана бул архитектуралык эстеликтин мамлекеттин коргоосунда турганын эскертет.

Чыгуу тарабында эки мунара бар, алар бир кездерде көк күмбөздөр менен капталган болгон. Оюлган жыгач эшиктер ошол доордун чеберлеринин чеберчилигин беттериндеги оюмдар түрүндө сактап калган.

Архитектурасы

Дарбаза портал-аркалуу стилде курулган, ал эми жыгач эшик гүл-мунаралуу эки тарапка ээ. Дарбазанын үстүндө жана гүл баштарында аркалар бар. Портал жана гүл-мунаралар толкун стилинде оюлган кыш менен кооздолгон, ал эми көк кашындар сакталып калган. Дарбаза үйү узун коридор (планы 51,76×17,5 м), алты күмбөз менен жабылган. Чоң күмбөздүн диаметри 5,2 м, кичине күмбөздүн диаметри 4,5 м түзөт. Коридордун эки тарабында дүкөндөр (2,8×4,4 м) бар (түндүк тарабында 8, түштүк тарабында 11). Дарбазанын курулган жылы жазылган. Таш үй — Оллокулихандын резиденциясы бул дарбазанын жанында жайгашкан болгон. Кылмышкерлерди өлүм жазасына тартуу буйруктары көбүнчө Полвон дарбазасынын алдында жарыяланган. 1873-жылга чейин, Ичан Каладан чыгууда дарбазанын оң тарабында кул базары болгон. Качып кутулууга аракет кылган кулдар дарбазанын алдында өлүм жазасын күтүшкөн. Оллокулихан мадрасасы, Оллокулихан карван-сарайы жана жабык базар Полвон дарбазасына чектеш. Ал 1954–1955 жана 1982–1984-жылдары оңдолгон.

1911-жылы Полвон дарбазасынын түштүк бөлүгү толугу менен урап түшкөн. Ошол эле жылы фотограф Худайберген Девановдун тартылган дарбазанын сүрөтү Ичан Кала музейинин фондунда сакталат. Полвон дарбазасы 1930-жылы оңдолгон. Дарбаза ошондой эле 1982 жана 1997-жылдары да оңдолгон. Учурда дарбазанын ичинде соода расткалары бар дүкөндөр жайгашкан.

Тарыхы

Дарбазанын өзү ансамблдин бир бөлүгү гана. Бул жерде ар кайсы мезгилдерде көптөгөн имарат курулган. Көптөгөн бийлөөчүлөр комплекстин тарыхында өз изин калтырууну зарыл деп эсептешкен. Оллокулихан бул жерде 1830-жылдары мадраса жана карван-сарай курдурган.

Ошол эле учурда бул жерде Тош Ховли таш сарайы пайда болгон. XIX кылымдын башында Кутлугмурад Инак мадрасасы курулган. Дарбаза курулгандан дээрлик көп өтпөй, бул жерде Анушхан мончолору курулган, андан кийин Хожибердибой мадрасасы. Ар бир жаңы имарат менен орун улам аз болуп турган. Ошентип, кээ бир имараттар бири-бири менен кесилишип, кээ бирлери Ичан Кала дубалынан чыгып кетишкен.

Имараттардын ар бири өз долбоорунда өзгөчө, алардын ар бирине тиешелүү тарых бар. Айрымдары эстетикалык формалары менен, башкалары бай жасалгасы жана жарык оймо-чиймелери менен айырмаланат. Алардын ар бири шаардын жашоосу үчүн маанилүү функцияны аткарган.

Карван-сарайда — карвандагы айдоочулар үчүн атайын мейманкана — соодагерлер токтоочу орун таап, саякатчылар эс алышкан, ал эми жаштар мадрасада окуган. Соода аянтта жүргүзүлгөн. Бул үчүн бүтүндөй галерея бөлүнгөн — анын эки тарабында ар кандай товарлары бар көптөгөн дүкөндөр болгон. Бүгүнкү күндө дээрлик эч нерсе өзгөргөн эмес. Бүгүн да бул жерде көптөгөн соодагерлерди табууга болот.