Aşıklı Höyük

Ашыклы Хёюк — Түркиянын Аксарай шаарынан 25 км түштүк-чыгышта, Мелендиз суусунун жээгинде, Кызылкая кыштагынан болжол менен 1 км түштүктө жайгашкан байыркы конуш төбөсү.

Ашыклы Хёюк Аксарай провинциясындагы борбордук Каппадокиянын вулкандык туф менен капталган аймагында жайгашкан. Ашыклы Хёюктун археологиялык жайы биринчи жолу керамикага чейинки неолит мезгилинде, болжол менен биздин заманыбызга чейинки 8200-жылы отурукташтырылган.

Ал деңиз деңгээлинен 1119,5 метр бийиктикте жайгашкан, бул аймактын болжолдуу орточо бийиктиги 1000 метрден бир аз жогору. Жайдын өзүнүн аянты болжол менен 4 гектарды түзөт, бул жакын жерде жайгашкан Чатал Хёюктөн (13 га) бир топ кичине. Айлана-чөйрөдөгү ландшафт дарыя өрөөндөрүнүн туф катмарларына эрозия кылышынан пайда болгон. Ашыклы Хёюк жайгашкан Мелендиз өрөөнү ыңгайлуу, асыл жана ар түрдүү жашоо чөйрөсүн түзөт. Обсидиан булагына жакындыгы материалды алыскы Кипр жана Ирак сыяктуу аймактарга жеткирген соода байланыштарынын негизине айланган.

Жайдын тарыхы

Ашыклы Хёюктү биринчи жолу профессор Ян А. Тодд 1964-жылдын жайында бул жерге келгенде изилдеген. Тодд жер бетинен эле чогултулган 6000ден ашык обсидиан бөлүктөрүнүн негизинде бул аймактагы обсидиандын маанилүүлүгүн белгилеген. Жай орто чоңдуктагы төбө катары классификацияланган жана жанындагы дарыя тарабынан жарым-жартылай бузулган. Жер бетиндеги катмарларда табылган таш куралдар менен жаныбарлардын сөөктөрүнүн негизинде жай Палестинадагы PPNB (керамикага чейинки неолит B) мезгилине дал келет деп белгилүү болгон, бул кийинчерээк 14C дааталоосу менен ырасталган (беш катмарсыз радиокөмүртек даталоосунун негизинде, 7008 ± 130дан 6661 ± 108ге чейин). Биринчи кеңири казуу иштери салыштырмалуу кеч башталган: өкмөт Ашыклы Хёюккö жакын жайгашкан Мамасын көлүнүн суу деңгээлин көтөрүү планын ишке ашыргандан кийин, профессор Уфук Эсин (Стамбул университети) 1989-жылы куткаруу казууларын баштаган. 2003-жылга чейин тогуз жолу казуу иштери жүргүзүлүп, горизонталдык тегиздикте болжол менен 4200 чарчы метр аянт ачылган, бул аны аймактагы эң ири масштабдуу казуулардын бирине айлантат.

Даталар

Ашыклы Хёюк боюнча эң жаңы даталар отурукташуу мезгили биздин заманыбызга чейинки 8200-жылдан 7400-жылга чейин болгонун көрсөтөт, бул үч катмардан, жалпысынан 13 этаптан алынган; бул аны ECA II этабына (Левантдагы E/MPPNB мезгилине дал келет) коёт. Ал Анадолу платосундагы эң алгачкы керамикасыз неолит жайларынын бири катары белгилүү, ал эми жогоруда айтылган обсидиан булагын казып алуу палеолит доорундагы көчмөн аңчы-терүүчүлөр тарабынан да колдонулган болушу мүмкүн. Өз датасы жана структуралык уюшулушу себептүү Ашыклы Хёюк «отурукташуунун алгачкы аракетинин эң мыкты үлгүсү» катары белгилүү.

Көмүлгөн жерлер

400дөн ашык бөлмө казылгандан кийин, конуштун ичинде көмүлгөн адамдардын жалпы саны 70тен ашкан эмес. Бул көмүлгөн жерлердин бардыгы имараттардын полунун астында болгон. Өлүктөр имарат пайдаланылып жаткан учурда полдон казылган чуңкурларга коюлган. Көмүлгөндөр эки жынысты тең жана ар кандай жашты камтыйт. Скелеттердин абалы ар түрдүү — хокер (эмбрион) калыбында көмүлгөндөрдөн баштап, жогору карап жаткан созулган скелеттерге чейин. Башкалары бир капталда жатат, кээде тизелери ийилген түрдө. Көмүлгөн жерлердин багыты имараттардын ичинде ар кандай, ошондой эле алардын ичиндеги көмүлгөн адамдардын саны да ар кандай.

Эркектер арасында 55–57 жашка чейинкилер болгон, ал эми аялдардын көпчүлүгү 20дан 25 жашка чейин курагында каза болушкан. Бул аялдардын скелет калдыктарында оор жүк көтөрүүгө мажбур болгонун көрсөткөн омуртка деформациялары байкалган. Бул өзү жыныстар арасында эмгек бөлүштүрүлгөнүн толук далилдебейт. Эркектердин аялдарга караганда узагыраак жашаганы аялдар эркектерге караганда оор физикалык эмгекке дуушар болгонунун белгиси катары чечмеленсе болот. Натуфиялык Абу Хурейрадан да ушундай сыяктуу остеологиялык белгилер табылган, мисалы, тегирмен таштарын колдонуу учурунда адаттагы тизелеп отурушка байланыштуу аялдарга мүнөздүү болгон бут манжалары, фаланга, кол жана ийин муундарынын патологиялары. Неолит доорунун далилдери эки жыныста тең физикалык жүктөмдүн көбөйгөнүн көрсөтөт, бул жерде эркектердин скелеттеринде жыгач кыюу жана жер иштетүүдөн пайда болушу мүмкүн болгон муун оорулары жана травмалардын белгилери байкалат.

Балдар каза болгондордун 37,8%ын түзөт, алардын 43,7%ы төрөлгөндөн кийинки бир жылдын ичинде каза болушкан. Скелет калдыктары толук жана муундары бузулбаган бойдон сакталган, бул көмүлгөн жерлердин алгачкы болгонун көрсөтөт. Мүрзөлөр жалгыз же кош көмүлгөн адамдарды камтыйт. Бир учурда AB бөлмөсүнүн полунун астынан эки мүрзө табылган, алар базальт таш блоктору менен тосулган чоң күмбөз формасындагы топурак кыштан жасалган мешти камтыган жанаша короого (HG) таандык. Мүрзөлөрдүн биринде жаш аялдын жана карыя эркектин скелеттери болгон; экинчисинде жаш аял баласы менен бирге көмүлгөн. Жаш аял трепанация операциясынан өткөндөй көрүнөт жана операциядан кийин бир нече күн гана жашаган. Бардык скелеттер хокер калыбында, башкача айтканда, колдору ылдыйкы бутту кучактаган эмбрион сымал абалда көмүлгөн. Башка бир мүрзөдөн табылган аялдын баш сөөгүндөгү кесилген изге караганда, ал өлгөндөн көп узабай баш терисинен ажыратылган белгилери бар. Скелеттердин 55%га жакыны күйгөн белгилерди көрсөтөт. AB полунун астындагы көмүлгөн жер ички тарабы кызгылт-кызыл түскө боёлгон дубалдар менен курчалган. HGдеги меш бул чындыгында «элита катмарынын өзгөчө инсандары» болгонун көрсөтөт, бул Чайёнюдөгү «Террацо» имараты жана Невалы Чоридеги «Храм» имараты менен салыштырылышы мүмкүн жана ошондуктан бул жай диний аземдер үчүн колдонулган ыйык орун болгон. Көмүлгөн жерлердин көбүндө ар кандай моншоктордон жасалган алка жана билериктерден турган көмүү буюмдары бар.