Balıklıgöl

Балыклыгёл (же Ибрахимдин көлмөсү, Халил-Үр Рахман көлү) — Түркиянын Шанлыурфа шаарынын борборунун түштүк-батышында жайгашкан, жүйүт жана ислам легендаларында Нимрод Ибрахимди отко ыргыткан жер катары белгилүү көлмө. Балыклыгёл менен жанаша жайгашкан Айнзелиха көлмөлөрү Шанлыурфанын эң көп зыярат кылынган жерлеринин катарына кирет.

Тарыхы

Балыклыгёл Ибрахимден бир топ мурда эле ыйык жер болгон окшойт, анткени ал жерден Керамикага чейинки неолит мезгилине (болжол менен МЭЧ 8000-ж.) таандык айкел табылган. Урфа шаарынын өзү сыяктуу эле, бул жердин андан аркы тарыхы Эллинизм мезгилине чейин белгисиз бойдон калат, ошол мезгилде шаар Александр Македонскийдин македониялык күчтөрү тарабынан басып алынып, аны генерал I Селевк Эдесса деп аталган. Эллинизм доорунда Эдесса Сирия кудай аялы Атаргатистин ыйык жерлеринин бири болгон, ал Сирия жана Левант боюнча, Гиераполис жана Ашкелон сыяктуу жерлерде да көрүнүктүү борборлорго ээ болгон. Ошол жерлерде да балык толгон көлмөлөр ыйык жер эсептелип, адамдарга ал балыктарды жеш тыюу салынган. Лукиандын өзү Эдессаны Атаргатиске арналган ыйык жер катары ачык атамаса да, аймак боюнча ыйык көлмөлөрдүн кеңири таралышын эске алганда, бул ишенимдүү болжол болуп саналат.

Кечки Антика доорунда бул жер Ибрахим менен Нимроддун кагылышуусунун тарыхы менен байланышкан. Бул байланыш баштапкыда б.з. I кылымындагы Жалган-Филонго таандык жүйүт хаггадасына барып такалат, анда кийинчерээк мынча маанилүү болуп калган окуянын негизги чыйыры сызылган: Нимрод Ибрахимдин анын буркандарга сыйынуусун четке кагуусуна жана Бабел мунарасын курушуна ачуулана, патриархты тирилей күйдүрүүгө аракет кылган, бирок ал керемет түрдө оттон куткарылган. Бул окуя кийинчерээк Берешит Рабба сыяктуу раббиндик адабиятта да пайда болгон. Еврей тилиндеги ’ор ("жалын, от") сөзү менен Ур шаарынын аталышынын окшоштугуна байланыштуу, кийинки комментаторлор Башталыш китебинин 15:7-аятындагы "Мен сени Халдейдин Урунан [түпнускада: Ур Касдим] алып чыккан Теңирмин" деген сөздөрдү бул кагылышууга шилтеме катары түшүнгөн. Халдейдин Урун окуя эмес, орун катары аныктаган окумуштуулардын арасында да көбү аны Ибрахим менен Нимроддун чыр-чатагы менен байланыштырууга аракет кылышкан. Сунушталган орундардын бири Түштүк Месопотамиядагы байыркы Ур шаары болсо, экинчиси Урфа болгон, жана акыркысы байыркы салттардын көбүндө артык көрүлгөн. XVIII кылымга чейин эле жергиликтүү жүйүт калкы Урфаны Ибрахим менен Нимроддун кагылышкан жери деп ырастап келген.

Жүйүттөрдүн жана кийинки христиан менен мусулман комментаторлордун көпчүлүгү Урфаны Ибрахимдин туулган жери деп эсептегени менен, бул анын Нимрод менен ачык байланышы бар дегенди билдирбейт. Мисалы, б.з. IV кылымынын аягында шаарга зыярат кылган христиан саякатчы Эгерия, "мен мурда эч качан көрбөгөн, ушунчалык чоң, жаркыраган жана ушунчалык даамдуу балыктары бар булактарды" көргөнүн өзгөчө белгилеген. Бирок, ал көлмөнү кылдат сыпаттаганда, Ибрахим менен Нимроддун ордуна, аны Осроендин падышасы V Абгардын андан да жакынкы тарыхы менен байланыштырган, ал болжол менен христианчылыкка кабыл алган алгачкы падышалардын бири болгон. Эгериянын айтымында, жергиликтүү епископ көлмөнүн парстар шаарды курчоого алып, шаардын суу менен камсыздоосун өз лагерине буруп жибергенде пайда болгонун ырастаган. Бирок, алар муну жасаар замат, "бул жерде көргөн булактар Кудайдын буйругу боюнча дароо атылып чыгып, Кудайдын мээрими менен ошол күндөн бери ушул жерде калды". Ошентип, айрым алгачкы христиандар үчүн көлмөнүн керемет чыгышы болгон, бирок ал Ибрахимге байланышы жок болгон.

Ислам мифологиясы

Куранда Ибрахимдин атасынын буркан сыйынуусуна каршы чыкканы үчүн оттон куткарылгандыгы эскерилет, жана бул эпизодда Нимрод ачык аталбаса да, кийинки комментаторлор көбүнчө аны окуядагы аты жашырын каршылашы менен теңештиришкен. Ар кандай болгону менен, Ибрахим менен Нимрод ортосундагы чыр-чатак акыры эрте исламда маанилүү салтка айланган, бирок бул популярдуулук алардын кагылышканы кайсы жерде болгону боюнча пикир келишпестикти жаратышы мүмкүн. Кэролайн Янссендин айтымында, орто кылымдык араб географиялык тексттеринде кеминде төрт башка Нимрод бар, жана Урфадан башка дагы бир нече жер мусулман окумуштуулары тарабынан сунушталган, анын ичинде Иракта Кута жана Персияда Абаркух, ал жерлерде оттон калган күл дөбөлөрү дагы деле көрүнгөнү айтылат. Бирок, Урфа да чыр-чатактын орду боло турган дагы бир күчтүү талапкерге айланган, ал эми балыктуу көлмөгө да окуяда ролу берилген. Бул баяндоо боюнча, Ибрахим Урфада туулган жана акыры Нимроддун кызы Зелихага ашык болуп калган. Мунун ачуусуна чыдабаган Нимрод Ибрахимди чоң отко ыргыткан, бирок жалындар Кудайдын кереметтүү аракети менен суу көлмөсүнө, ал эми отундар ыйык карп балыктарга айлантылган. Бул көлмө Халил-Үр Рахман көлү деп атала баштаган, ал эми жакынкы экинчи суу тели — Айнзелиха көлү — окуядан кийин Зелиханын көз жашынан пайда болгон деп айтылат, жана ал жерден суу ичкен адамды сокур кылат деп ишенишет. Шаар тегерегиндеги башка жерлер да бул окуя менен байланыштырылган, мисалы, жакынкы үңкүр Ибрахимдин туулган жери деп айтылат, ал эми шаардын эски акрополисиндеги эки рим мамысынын урандылары XVII кылымдагы осмон саякатчысы Эвлия Чылаби тарабынан Нимрод Ибрахимге каршы согушуу үчүн курган байыркы согуш курал-жарагынын калдыктары деп чечмеленген. Акырында, патриархтын куткарылышын урматтоо үчүн ошол жерде Халил-Рахман жана Ризваниэ мечиттери курулган, алар мурунку синагога менен чиркөөнүн ордуна курулган.