Edessa

Эдесса (байыркы грекче: Ἔδεσσα, романизацияланганы: Édessa) — Жогорку Месопотамиядагы, азыркы Түркиянын Урфа же Шанлыурфа шаарынын ордунда жайгашкан байыркы шаар (полис) болгон. Ал эллинисттик мезгилде македониялык генерал жана өзүн падыша деп жарыялаган, Селевкиддер империясынын негиздөөчүсү I Селевк Никатор (бийлиги б.з.ч. 305–281-жж.) тарабынан негизделген. Ал шаарды байыркы македониялык борбордун атына окшоштуруп аткан. Грекче Ἔδεσσα (Эдесса) деген ат "суудагы мунара" дегенди билдирет. Ал кийинчерээк Осроен падышачылыгынын борборуна, андан кийин Осроен рим провинциясынын борборуна айланган. Байыркы доордун акырында, ал христиан илиминин белгилүү борбору жана Эдесса катехетикалык мектебинин ордосу болгон. Крест жортуулдары учурунда, ал Эдесса графтыгынын борбору болгон.

Шаар Хабур дарыясынын бир тармагы болгон Дайсан дарыясынын (байыркы грекче: Σκίρτος; латынча: Scirtus; түркчө: Кара Коюн) боюнда жайгашкан жана бийик борбордук цитадел, Шанлыурфа Чеби, менен корголгон.

Байыркы Эдесса азыркы Түркиянын Шанлыурфа провинциясындагы азыркы Урфанын (түркчө: Şanlıurfa; курдчо: Riha; арабча: الرُّهَا, романизацияланганы: ar-Ruhā; армянча: Ուռհա, романизацияланганы: Urha) мурункусу болуп саналат. Шаардын заманбап аттары, I Селевк Никатор конушту кайра негиздегенге чейинки жайдын сирия аты болгон Урхай же Орхайдан (классикалык сирия тили: ܐܘܪܗܝ, романизацияланганы: ʾŪrhāy / ʾŌrhāy) келип чыккан. Селевкиддер Селевкид-Парфия согуштарында жеңилгенден кийин, Эдесса аралаш сирия жана эллинисттик маданиятка ээ Осроен падышачылыгынын борборуна айланган. Осроен деген аттын өзүнүн келип чыгышы, кыязы, Орхай менен байланышкан.

Рим Республикасы б.з.ч. 69-жылдан баштап Осроен падышачылыгы жана анын борбору Эдесса үстүнөн саясий таасирин жүргүзө баштаган. Ал 212 же 213-жылы рим колониясына айланган, бирок Осроендин жергиликтүү падышалары 243 же 248-жылга чейин деле уланган. Байыркы доордун акырында, Эдесса Сасаниддер империясы менен рим-перс чегарасындагы маанилүү шаар болгон. Ал I Шапурдун (бийлиги 240–270-жж.) рим аймагына үчүнчү басып кирүүсүндөгү чабуулуна каршы туруштук берген. 260-жылкы Эдесса салгылашуусунда Шапур рим императору Валерианды (бийлиги 253–260-жж.) жеңип, аны тирүү бойдон туткунга алган, бул рим мамлекети үчүн мурда болуп көрбөгөн кырсык болгон. Байыркы доордун акырындагы Laterculus Veronensis Эдессаны Осроен рим провинциясынын борбору деп атайт. Рим аскери жана латын тарыхчысы Аммиан Марцеллин шаардын кубаттуу чептерин жана 359-жылы ал II Шапурдун (бийлиги 309–379-жж.) чабуулуна ийгиликтүү каршылык көрсөткөнүн сүрөттөгөн.

Шаар грек жана сирия теологиялык жана философиялык ойунун борбору болуп, атактуу Эдесса мектебин кабыл алган. Эдесса 602–628-жылдардагы Византия-Сасания согушунда парстар тарабынан басып алынганга чейин рим карамагында кала берген, бул окуя грекче Chronicon Paschale тарабынан 609-жылы болгон деп катталган. Рим көзөмөлү Ираклийдин (бийлиги 610–641-жж.) Византия-Сасания согушундагы 627 жана 628-жылдардагы жеңиштери менен калыбына келтирилген, бирок шаар 638-жылы, мусулмандардын Левантты басып алуусу учурунда, Рашидун халифатына кайрадан жоготулган. Ал бир нече ийгиликсиз аракеттерден кийин, 10-кылымдын ортосунда Византия империясы шаарды убактылуу кайра ээлеп алганга чейин рим көзөмөлүнө кайтпаган.

Византия империясы 1031-жылы кайра көзөмөлдү калыбына келтирген, бирок ал кылымдын аягына чейин алардын бийлигинде узакка калбай, бир нече жолу ээлигин алмаштырган. Биринчи крест жортуулунун ийгилигинен кийин түзүлгөн крест жортуулу мамлекеттеринин бири болгон Эдесса графтыгы шаарды борбор кылган, крестчилдер шаарды селжуктардан тартып алышкан. Графтык 1144-жылкы Эдесса курчоосуна чейин сакталып калган, ошол учурда Зенгид династиясынын негиздөөчүсү Имад ад-Дин Зенги шаарды басып алып, Эдессалык Матвейдин айтымында, эдессалыктардын көбүн өлтүргөн. Түрк тектүү Зенгид династиясынын жерлери акырында 1514-жылкы Чалдыран салгылашуусунан кийин, 1517-жылы Осмон империясынын курамына кирген.

Аталыштары

Шаардын эң алгачкы аты Адма (Адме, Адми, Адмум деп да жазылат; императордук арамейче: אדמא) болгон, ал эски ассирия мезгилинде ассирия сына сымал жазмаларында катталган. Ал сирия тилинде ܐܕܡܐ Адме деп катталган.

Байыркы шаарчаны б.з.ч. болжол менен 303-жылы I Селевк Никатор эллинисттик аскердик конуш катары кайра негиздеп, балким анын да, Македониядагы аттешинин да, мол сууга бай болгонунан улам, Македониянын байыркы борборунун атына окшоштуруп Эдесса деп аткан. Ал кийинчерээк, б.з.ч. 2-кылымда, Каллирое-дегы Каллирое же Антиохия (байыркы грекче: Ἀντιόχεια ἡ ἐπὶ Καλλιρρόης; латынча: Antiochia ad Callirhoem) деп кайра аталган (б.з.ч. 175–164-жж. бийлик кылган IV Антиох Эпифан согунган эдессалык монеталарда табылган).

IV Антиохтун бийлигинен кийин, шаардын аты грекче Эдессага кайра өткөн, ал ошондой эле армянча Урха же Оурха (Ուռհա), арамейче (сирияча) Урхай же Орхай (классикалык сирия тили: ܐܘܪܗܝ, романизацияланганы: ʾŪrhāy / ʾŌrhāy), жергиликтүү жаңы-арамей тилинде (туройо) Урхой, арабча ар-Руха (الرُّهَا), курд тилдеринде Риха, латынчаланганы Рохаис жана акырында түркчөгө анын азыркы аты Урфа же Шанлыурфа ("Даңктуу Урфа") катары кабыл алынган түрлөрдө кездешет. Шаардын бул түп нускада арамей жана сирия тилиндеги аты перс тилиндеги Хосров деген аттан келип чыккан болушу мүмкүн.

Ал 6-кылымдын башында, византия мезгилинде, Юстинополис деп кайра аталган. Кээ бир жүйүт жана мусулман салттарына караганда, ал Ыбрайымдын туулган жери болгон Халдейлердин Урунун жайы.

Географиясы

Эдесса кунарлуу түздүк менен курчалган дөбөлөр шакегинин ортосундагы кыркада жайгашкан, ошондуктан ал ыңгайлуу жайгашкан жай деп эсептелген. Бул кырка өз кезегинде Кичи Азиянын түштүгүндөгү Тавр тоолорунун бир бөлүгү болгон Масиус тоосунун узунтусу болгон. Шаар жол кесилишинде жайгашкан; Евфраттагы Зевгмадан Тигрге чейинки чыгыш-батыш трассасы жана Каррей (азыркы Харран) аркылуу Самосатадан (азыркы Самсат) Евфратка чейинки түндүк-түштүк жолу Эдесса жайгашкан кырка боюнча кесилишкен.