Chashma-Ayub Mausoleum

Чашма-Аюб мавзолейи (өзбекче: Chashmai Ayyub, түзмө-түз «Аюбдун кудугу») Өзбекстандын Бухара шаарында, Самани мавзолейинин жанында жайгашкан. Анын аты Аюбдун (Иовдун) бул жерге келип, өз таягы менен жерди уруп кудук жасаганы тууралуу уламышка байланыштуу «Аюбдун кудугу» дегенди билдирет. Бул кудуктун суусу азыркыга чейин таза жана айыктыруучу деп эсептелет. Азыркы имарат Тимурдун бийлиги тушунда курулуп, Бухарада сейрек кездешкен хорезм стилиндеги конус тек күмбөзгө ээ.

Тарых

Чашмаи Аюб дагы бир мүрзө жери катары урматталат. Баштапкыда бул жерде Аюб пайгамбардын мавзолейи бар деп эсептелет. Бул объект бир нече кылымдын ичинде курулган. Объекттин эң эски бөлүгү XII кылымга таандык. Бул жерде 1380-жылга таандык жазуу азыркыга чейин ташта сакталып калган. XVI кылымдагы жазуулар да табылат. Имаратты Амир Темурдун Хорезмге жортуулунан кийин хорезмдик усталар курушкан. Чашма-Аюбда бир нече мүрзө бар, алардын эң эскиси — 1022-жылы бул жерге көмүлгөн белгилүү теолог жана мухаддис Кожа Хафиз Гунжаринин мүрзөсү. Чашмаи Аюбда дагы бир мавзолей бар.

Аны Амир Темурдун бийлиги тушунда Амир Хажжож аттуу адам курдурган, ал азыркы мавзолей имаратынын жанында бүгүнкү күнгө чейин турат. Шейбанийлер башкаруучусу II Абдуллахандын тушунда, Чашмаи Аюб комплекси кеңири реставрациядан өткөн жана курулуш иштери аяктаган. Объекттин негизги кире бериши чыгышка карайт, ичинде атайын бөлмө бар. Бөлмөнүн артында михраб бар, дал ушул бөлмөнүн ичинде Аюб пайгамбардын изи, же анын мавзолейи жайгашкан. Михрабдын эшигинин үстүндө Аюб пайгамбардын Бухарага барганы тууралуу баяндаган жазуусу бар жыгач такта бар. Бүгүн Чашмаи Аюб Бухаранын суу менен камсыздоо тарыхына арналган тарыхый музейди камтыйт.

Объекттин сүрөттөлүшү

Чашма-Аюб мавзолейи кичине, байыркы көрүстөндүн ортосунда жайгашкан. Курулуш кээ бир жоготууларга дуушар болгон, бирок сакталып калган бөлүктөр гармониялуу кире бериш порталынын жана ага жанаша жайгашкан батыш кооргон дубалдын калдыктарынын айкалышын түзөт.

Порталдын курулуш планы салттуу үлгүдө, эки пилондон турат, алар жарым күмбөз менен жабылган ойдуңду түзөт. Ичинде фасад бетин, тимпанду жана ктобаны түзгөн П-тектес алкак, найза учтуу аркынын үстүндөгү жазуу менен аяктаган. Ойдуң порталынын түндүк бөлүгү эшиги бар чектелген фронтондуу дубал. Батыш учунан порталга батыш бөлүгү жоголгон 5,9 метр өлчөмүндөгү терең кирпич дубал жанаша жайгашкан. Дубал чоң негизи бар трапеция формасында. Борбордук бөлмө чатыр-чоку күмбөзү менен жабылган. Курулуштун пропорцияларынан тышкары, бул эстелик жакшы ойлонулган жана мыкты аткарылган жасалгага ээ, анын негизги бөлүгү порталда топтолгон. Жасалганын жалпы композициясындагы эң таасирдүү жер — ботаникалык оймо-чиймелердин фонунда араб жазуулары менен толтурулган ктоба. Порталдын алкагы сырткы контурда, терракота кирпичтеринен жасалган өз ара оролгон октаэдрлерден турган гирих менен бекемделген П-тектес аймак менен белгиленген. Көгүш-жашыл глазурланган куюмдар борбордук октаэдр уяларын толтурат. Тасма алкакты жана ктобаны курчайт. Эстеликтин тарыхый мааниси ктобага жазылган так датасында (б.з. 1208–1209-жж.), же мусулман календары боюнча 605-жылда турат.

Архитектуралык түзүлүшү

Ыйык зыярат объектиси тик бурчтуу пландуу (19x26 метр) жана батыштан чыгышка карай жайгашкан, ар бири өзгөчө күмбөздөр менен курчалган төрт бөлмөдөн турат. Эң эски бөлмө — кудук деп белгилүү, салт боюнча Калян минарети жана Намозгох мечити мезгилинде Арслонхан тарабынан курулган деп эсептелген чарчы бөлмө (4,5 x 4,5 метр). Бул бөлмөнүн эки жагында зыяратчылардын ыңгайлуулугу үчүн эки кошумча имарат бар. Солдо, негизги имаратка бекитилген, кире беришче катары кызмат кылган кичине чарчы бөлмө (4,5x4,5 метр) бар. Оңдо кошумча күмбөздөрү бар дагы бир имарат бар. Жазууда Амир Темурдун 1379-жылдагы бийлиги тушунда, анын буйругу боюнча бийик күмбөзү жана минареттери бар чоң бөлмөнүн курулушу эскерилет. Имараттын ички бөлүгүндө убакыттын сыноосунан өткөн байыркы элементтер бар.

Бүткүл дүйнөлүк мурас статусу

Бул объект ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас алдын ала тизмесине 2008-жылдын 18-январында, маданий категория боюнча киргизилген.