Samanid Mausoleum

Саманиддер мавзолейи — Өзбекстандын Бухара шаарынын түндүк-батыш бөлүгүндө, анын тарыхый борборунун дал сыртында жайгашкан мавзолей. Ал X кылымда, болжол менен 900–1000-жылдар аралыгында Саманиддер империясын башкарган күчтүү жана таасирдүү ислам Саманиддер династиясынын соңку эс алуу жайы катары курулган. Анда үч көр бар, алардын бирөө II Наср деп белгилүү.

Мавзолей эрте ислам архитектурасынын символдук үлгүлөрүнүн бири болуп эсептелет жана Борбордук Азия архитектурасынын эң байыркы мүрзө курулмасы катары белгилүү. Саманиддер Багдаддагы Аббасий калифатынан иш жүзүндөгү көзкарандысыздыгын негиздеп, азыркы Ооганстан, Иран, Өзбекстан, Тажикстан жана Казакстандын бир бөлүктөрүн башкарган. Ал Саманиддер доорунан сакталып калган жападан жалгыз эстелик, бирок америкалык искусство таануучу Артур Апхэм Поуп аны «Персиядагы эң мыктылардын бири» деп атаган.

Толугу менен симметриялуу, көлөмү жагынан компактуу, бирок курулушу боюнча монументалдуу мавзолей, согд, сасаний, перс, атүгүл классикалык жана византия архитектурасы сыяктуу көп маданияттуу курулуш жана жасалга салттарын айкалыштыруу менен эле чектелбей, ошондой эле тегерек күмбөз менен кичине күмбөздөр, учтуу аркалар, кооздолгон порталдар, мамылар жана кыш иштериндеги татаал геометриялык дизайндар сыяктуу ислам архитектурасына мүнөздүү өзгөчөлүктөрдү да камтыган. Ар бир бурчта, мавзолейдин курулушчулары чарчы негизде тегерек планды колдогон архитектуралык чечим болгон скинчаларды колдонушкан. Имарат курулгандан бир нече кылым өткөндөн кийин ылай астында калып, XX кылымда СССРдин тушунда жүргүзүлгөн археологиялык казуу иштеринде ачылган.

Тарыхы

X кылымда, Саманиддердин борбору Бухара, илим, архитектура, медицина, искусство жана адабиятты колдогон негизги саясий, соода жана маданий борбор болгон. Маданий жана экономикалык гүлдөө Саманиддердин Азия, Жакынкы Чыгыш, Орусия жана Европанын ортосундагы соода жолдорундагы стратегиялык жайгашуусунан кубат алган. Мавзолей Самани үй-бүлөсүнүн династиялык бийлигин баса белгилөө жана анын тарыхын жаңы негизделген борбору менен байланыштыруу үчүн курулган деп эсептелет.

Изилдөөчүлөр мавзолейдин качан курулганы жөнүндө ар кандай баа беришет. Айрымдары аны династиянын негиздөөчүсү (туулган жылы 849) Исмаил Саманинин (б.з. 892–907-жж. бийлик кылган) тушуна таандык кылат, айрымдары Самаркандды башкарган Исмаилдин атасы Ахмадга шилтеп көрсөтөт. Башкалары бул имаратты Исмаилдин небереси, бийлик кылган (б.з. 914–943-жж.) II Насрдын тушуна таандык кылат. Бул кийинки таандыктыруунун себеби — 1930-жылдары реставрация иштеринде имараттын чыгыш тарабынан табылган, анын аты жазылган куфий жазуусу бар лимтел (эшиктин үстүндөгү жогорку зорго).

1930-жылдары, советтик изилдөөчүлөр Исмаил Самани Бухаранын Наукандa көрүстөн жерин, окулушу боюнча, атасы Ахмад үчүн мүрзө курулмасы катары белекке бергенин белгилеген, X кылымга таандык вакф документинин көчүрмөсүн (болжол менен 1568-жылы көчүрүлгөн) тапкан, бул эстеликтин династиялык мүнөзү жөнүндөгү мурдагы божомолдорду ырастаган. 1220-жылы Чыңгыз хандын Бухараны курчоого алып, талап-тонооруна чейин, мавзолей ташкын жана жер көчкүлөрдөн ылай менен кум астында калган деп эсептелет, ал ошол абалда кылымдар бою калган. Ошентип, моголдордун армиялары Бухарага жеткенде, мүрзө, ошол мезгилдин башка көпчүлүк имараттарынан айырмаланып, алардын кыйратуусунан сакталып калган. Ошол эле себептен, имарат XX кылымдын башына чейин, археологдор аны кайра тапканга чейин, дүйнөгө белгисиз бойдон калган.

1926–1928-жылдары советтик архитекторлор менен изилдөөчүлөрдүн тобу тарабынан негизги изилдөө жана казуу иштери жүргүзүлгөн. 1937–1939-жылдары, мавзолей андан ары изилденип, Б. Н. Засыпкиндин жетекчилиги астында негизги реставрация иштери жүргүзүлгөн. Үч эркек сөөгүнүн мүрзөлөрү табылган. Алардын бири лимтелдеги жазуудан II Наср деп аныкталган; калган экөөнүн ким экени белгисиз. Советтик мезгилде, Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин бир кыйла убакыттан кийин, мавзолейди курчаган көрүстөн асфальтталып, имараттын жанында жана тегерегинде (азыр деле иштеп жаткан) көңүл ачуу паркы курулган.

Шаар дубалдарынын ичинде жана Бухаранын тарыхый борборунун дал жанында миң жылдык архитектуралык эстеликтер бар, алардын эң байыркысы — Саманиддер мавзолейи.

Эскерүү мавзолейлерин куруу баштапкыда ислам ченемдеринин айрымдарына категориялык түрдө карама-каршы келген, бирок бул тыюу биринчи жолу араб халифи аль-Мунтасирдин (861–862-жж.) мүрзөсүнүн үстүнө «уруксат берилген» биринчи мусулман мавзолейи Кубба ас-Сулабиянын курулушу менен бузулган, анда кийинчерээк дагы эки халиф — аль-Мутазз (866–869-жж.) жана аль-Мухтади (869–870-жж.) көмүлгөн, андан кийин Араб халифатынын курамындагы бардык исламдашкан Орто жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүндө мавзолейлерди куруу башталган. Мавераннахр башкаруучуларынын династиясы болгон Саманиддердин мавзолейи да мындан четте калган эмес.

Орто кылымдарда, бул жана бүгүнкү күнгө сакталбаган башка мавзолейлер Саманиддер династиясынын чоң некрополунун ичинде жайгашкан болчу. Династиянын кулашы (999-ж.) менен некрополдун аймагы акырындык менен кичирейип, мавзолейлер кыйратылып, XVI–XVIII кылымдарда анын аймагында шаардык турак кичи райондор курула баштаган. Эрте орто кылымдарда некрополдун аймагы Наукандa, кийинчерээк Чахар-гумбазан («төрт күмбөз»), ал эми кеч орто кылымдарда Бахадур-бий деп аталган, ал эми Саманиддер мавзолейи Исмаил Саманинин мазары деп эсептелген.