Chor Minor

Чор Минор (Чар Минар, өзбекче: Chor minor), Халиф Нияз-кул медресеси деп да белгилүү, — Өзбекстандын Бухара тарыхый шаарында, азыр кыйратылган медресенин тарыхый дарбаза имараты. Ал Ляб-и Хауз комплексинин түндүк-чыгышындагы көчөдө жайгашкан. Ал маданий мурас эстелиги катары корголот, ошондой эле Бухаранын тарыхый борборунун Бүткүл дүйнөлүк мурас объектисинин бир бөлүгү болуп саналат. Перси тилинде эстеликтин аты «төрт минарет» дегенди билдирет, бул имараттын төрт мунарасын билдирет.

Тарых

Имаратты 1807-жылы Мангыт династиясынын бийлиги тушунда, түркмөн тектүү бай бухаралык Халиф Нияз-кул курдурган. Төрт мунаралуу имарат кээде мурда анын артында болгон медреседе кире беришибек катары туура эмес түшүнүлөт, бирок Чар-Минар чындыгында ырым-жырым жана баш калкалоо болуп эки милдети бар имараттар комплекси. Баштапкыда ал кыйратылган медресе комплексинин бир бөлүгү болгон. Имараттын Бухаранын архитектурасында аналогу жок, ал эми Нияз-кулдун илхамы жана максаттары так эмес.

Архитектура

Негизги имарат мечит болуп саналат. Анын кадимкиден башка сырткы формасына карабастан, имарат Орто Азия мечити үчүн типтүү ички түзүлүшкө ээ. Имараттын күмбөзүнөн улам, бөлмө жакшы акустикалык касиеттерге ээ, ошондуктан ал сопулардын ритуалдык «зикр» аземдери үчүн орун болгон «зикр-хана» деген өзгөчө маанини алат, анын литургиясы көбүнчө окуу, ырдоо жана аспаптык музыканы камтыйт. Борбордук имараттын эки жагында турак бөлмөлөр жайгашкан, алардын кээ бирлери урап, алардын негиздери гана көрүнүп калган. Демек, медресенин толук иштеши үчүн бир гана окуу класстары жана кээ бир кызматтык бөлмөлөр жетишпейт. Бирок, «медресе» деп аталгандардын окуу бөлмөлөрү болбогону же болсо да, аларда лекциялар өтпөгөнү кадимки практика болгон. Бул медреселер студенттик мейманкана катары колдонулган.

Чар-Минардын оң жагындагы аянтта, имараттар комплексинин калган бөлүгү менен бирдей жашта болушу мүмкүн болгон көлмө бар. Чар Минарды азыр негизинен анын тегерегиндеги кичине үйлөр жана дүкөндөр курчап турат.

Мунаралар

Чор Минордун мунаралары минарет эмес. Алардын үчөө сактоочу катары колдонулган, ал эми биринде жогорку кабатка чыгуучу тепкич бар. Алардын баары көк керамикалык плиткалар менен капталган күмбөздөр менен аяктайт. Төрт мунаранын ар бири ар кандай кооздук мотивдерине ээ. Кээ бирлер жасалганын элементтери Орто Азиялыктарга белгилүү болгон төрт диндин чагылдырат дешет. Крестке окшош элементтерди, христиандык балык мотивин жана буддисттик тиленүү дөңгөлөгүн, ошондой эле зороастризм жана ислам мотивдерин табууга болот.

1995-жылы жер астындагы бир агымдан улам, төрт мунаранын бири урап түшкөн. ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас фондунан шашылыш жардам суралып, берилген. Урап түшүү бүтүндөй имаратты туруксуз кылганы менен, бийликтер бул кырсык тууралуу маалымдуулукту минималдуу деңгээлде кармоого аракет кылышкан. Эч кандай түшүндүрмөсүз, имарат көрүнүктүү жерлердин тизмесинен жоголуп, «начар сапаттагы цемент жана болот сыяктуу салттуу эмес курулуш материалдарын колдонуп» мунаранын шашылыш реконструкциясынан кийин, Чор Минор шаардын эң популярдуу көрүнүктүү жерлеринин бири катары кайтып келген, бирок бул окуя ошондон бери жашыруун сакталып келет.