Kukeldash Madrasah

Көкалдош медресеси (Көкалтош медресеси) — Өзбекстан Республикасынын Бухара облусундагы Бухара шаарынын тарыхый борборунда, Лаби-Хауз ансамблинин түндүк-чыгыш тарабында жайгашкан эки кабаттуу медресе имараты.

Бухара хандыгынын борборунда 1568/69-жылы Кулбобо Көкалдош тарабынан курулган бул медресе, ошол мезгилден бери бүгүнкү күнгө чейин Борбордук Азиянын эң ири медресеси статусун сактап калган.

Ал Бухара хандыгынын, Бухара эмираатынын жана Бухара эл совет республикасынын өзүнчө Илимдер академиясы (Дор уль-фунун) болгон.

Азыр Бухарадагы эң оор абалда калган маданий мурас объекттеринин бири болуп саналат; анда аялдар сулуулук салону, видео-монтаж устаканасы, кеңселер, дүкөндөр, кол өнөрчүлүк устаканасы жана худжра-музейи жайгашкан. Көпчүлүк худжралары оңдоого муктаж абалда калган.

Медреcенин вакф документтерин изилдөөгө байланыштуу иликтөөлөр

Көкалдош медресесинин вакф документтери биринчи жолу профессор Мусо Сайджанов тарабынан изилденип, өзбек тилине которулган. Кийинчерээк документтер Абдусаттор Жуманазардын изилдөөлөрү учурунда кайра каралган.

Медресенин бизге чейин эки вакф документи жетип келген. Бири түп нуска (1593–1594-жылдары түзүлгөн), экинчиси Бухара эмираатынын башкаруучусу Амир Шохмурад (1785–1800) мезгилинде көчүрүлгөн нуска. Түп нуска булгаары каптамалуу, оролгон түрдө, тили персче, настаалик жазуусунда жазылган. Көчүрмө нуска да түп нускага дал келет.

Вакф документинде Көкалдош медресесинин курулушуна байланыштуу төмөнкүдөй маалыматты көрүүгө болот: Амир Йормухаммед атака уулу Кулбобо Көкалтош күйдүрүлгөн кыштан көп худжралуу, аркалуу, ички жана тышкы короосу бар, мечити, окуу бөлмөсү жана даарат алуучу жайы бар сонун медресе курдурган.

Медресенин негизделиши

Шайбанийлер өзбек династиясынын мезгилинде мамлекеттин борбору болгон Бухара шаары илим жана агартуу адамдары топтолгон бир булуңга айланган. Убайдуллахандын мезгилинде (1509–1540) Бухарадагы илим-өнөр адамдары ушундай жогорку деңгээлге жеткендиктен, бул жагынан шаар Султан Хусейн Байкаранын мезгилиндеги Хиротту да эске салып турган, ал эми II Абдуллахандын бийлик учурунда (1557–1598) борбордун чеги кеңейген. Шаарда реконструкция иштери улантылган, ушул оңдоо жана жакшыртуу жараянында эски кыйрап калган имараттар оңдолгон же толугу менен бузулуп салынган жана кээ бир көчөлөр кеңейтилген. Эски шаар жана Жаңы шаар базарларынын аймагында мечиттерди, мончолорду, кербен сарайларды жана башкаларды камтыган өзгөчө диний-коомдук борборлор пайда болгон. Базарлардын кеңейиши натыйжасында турак-жай имараттарын кысып, четке сүрүү процесси да катар жүргөн. Жаңы турак-жай аймактары, ханака, мечит жана медреселер Бухаранын четиндеги адамдар бир мезгилде таштап кеткен жерлерде курула баштаган. II Абдуллахан жана анын эмирлери, алардын ичинен эң нуфузлусу Кулбобо Көкалдош, курулуштардын негизги демөөрчүлөрүнүн (колдоочулары жана буйрук берүүчүлөрүнүн) бири катары иш алып барган.

Көкалдош медресеси 1568–1569-жылдары Бухара хандыгынын борборунун борбордук көчөлөрүнүн биринде, Какилаи-хурд же Көкалдош гузарында, өзбек башкаруучусу II Абдуллахандын (1557–1598) бийлик учурунда, хандын каалоосу менен, анын жакын вазири жана колбашчысы Кулбобо Көкалдоштун демөөрчүлүгү менен курулган. Ал чоңдугу жана ээлеген аянты боюнча мурдагы медреселерден артыкчылыктуу болуп, ошол мезгилде Бухарада гана эмес, Борбордук Азияда (Орто Азияда) да эң ири медресе имараты болгон жана бүгүнкү күнгө чейин ушул статусту сактап калган.

Медресе үчүн Кулбобо Көкалдош Бухарадагы тим, мал базарын, нан бышыруучу жайды, мончону, 2 кербен сарайды, 27ден ашуун дүкөндү (макта соодасы, сарафчылык, касапчылык, ашпозчулук, боёкчулук, дарбыз сатуучулук жана башкалар); Касби аймагындагы Найистан айылын толугу менен; Харкоруддагы Хатоизза (же Хатогарра), Зулайхо айылдарын; Гиждуван районундагы Касри Куззот айылын вакф кылган. Бир кыйла убакыт өткөндөн кийин коомдук ишмерлер, окумуштуу-улемалар жана дин башчылары да өздөрүнүн ар кандай өлчөмдөгү мүлктөрүн бул медресе үчүн вакф кылышкан. Ошондой эле дин, фикх жана араб грамматикасына байланыштуу китепкана китептери да медресенин пайдасына вакф кылынган, алардын тизмеси бизге чейин жетип келген.

Уламышка ылайык, Көкалдош медресесинин вакфына кирген монча азыркы Мавлоно Шариф ханакасынын ордунда болгон. Вакфты негиздөөчүнүн осуятына ылайык, бул мончодо медресенин талапкерлери бекер жуунушу керек болгон. Имарат начар абалга келгенден кийин, Мавлоно Шариф медресенин вакфынын пайдасына тапшыруу үчүн Дунгиён айылынан жер аянтын сатып алат. Мунун эвазына монча анын жеке мүлкүнө өтөт, ал мончону бузуп, анын ордуна ханака курдурат.

Көкалдош медресесинин вакфынын пайдасына кирген 2 кербен сарайдын бири Сохта деп аталган. Ага от түшүп күйүп кеткенден кийин, анын ордуна бизге чейин жетип келген Ногай кербен сарайы курулган. Ал анча деле байкалбаган өзгөрүүлөр жана четтөөлөр менен өзүнүн мурункусун дээрлик так кайталаган.

Медресенин турмушу жана андагы билим берүү системасы

Көкалдош медресеси Бухара хандыгынын (эмираатынын) билим берүү системасынын эң жогорку категориядагы окуу жайы — өзгөчө Илимдер академиясы болгон. Ал бул статусун Бухара эл совет республикасы түзүлгөндөн кийин да жоготкон эмес. Медресе бул мезгилде жалгыз Дор уль-фунун болуп калган. Калган ири медреселер болсо Дор ут-толибин (Мулла Турсунжон, Говкушон, Абдуллахан медреселери) жана Дориль-мударрисин (Мир Араб медресеси) деп аталган.

Бухаранын илим жана тарбия-билим берүү системасынын эң жогорку категориядагы окумуштуулары — ахунд, аалам, муфтийлер кандайдыр бир маселени чечүү максатында, адатта, ушул медреседе чогулушкан. Медресенин мударриси ахунд, жогорку билим чөйрөсүндө жогорку даражага ээ болгон, зиялы окумуштуулардын арасынан дайындалган. Абдурахман Абдулло ахунд ушул категориянын өкүлү тууралуу төмөнкүдөй маалымат жазып калтырган: