Corycus

Корикус (грекче: Κώρυκος; ошондой эле Корикос же Корикос деп транслитерацияланат; армянча: Կոռիկոս, романизацияланган түрдө: Koṙikos; түрк тилинде: Kız Kalesi, түзмө-түз «кыз чеби») — Анатолиядагы Килики Трахея аймагындагы, Шейтан дереси деп аталган өрөөндүн оозунда жайгашкан байыркы шаар болгон; азыр бул жерди Түркиянын Мерсин провинциясындагы Кызкалеси шаары (мурда Горгос) ээлейт.

Байыркы доор

Страбон Корикус шаарын эскербейт, бирок ошол жерде ушундай аталган мыс (буруттук) бар экенин билдирет, а Корикус шаары Ливий (xxxiii. 20), Плиний (v. 27), Помпоний Мела (i. 13) жана Византиялык Стефан (s. v. Κώρυκος) тарабынан эскерилет. Байыркы доордо Корикус маанилүү айлакана жана соода шаары болгон. Ал Селевкиянын порту болгон, ал жерде б.з.ч. 191-жылы Улуу Антиохтун флотун римдиктер жеңилишкен.

Рим мезгилинде ал өзүнүн байыркы мыйзамдарын сактап калган; императорлор адатта деңиз каракчыларын көзөмөлдөө үчүн ал жерде флот кармашкан. Корикус ошондой эле байыркы доордо акча сокку жайы болгон жана анын кээ бир тыйындары сакталып калган.

Корикус Византия империясынын карамагында болгон. I Юстиниан коомдук мончолорду жана ооруканды калыбына келтирген.

Орто кылымдар

Адмирал Евстафий Киминиан I Алексей Комниндин буйругу боюнча XII кылымдын башында аралды кайрадан чептештирип, кичине аралда кошумча чеп курган. Бул чеп кийинчерээк «кыздар чеби» деп аталган, анткени бир падыша өз кызын, ал уулуу жылан тарабынан өлтүрүлгөнгө чейин, ушул жерде туткунда кармаган деген аңгеме айтылат. Кыз жылан чагуусунан өлөт деп алдын ала айтылган болчу. Ошондуктан аны коргоо үчүн деңиз чебине алып барышкан, бирок жыланды себетте чепке алып келишип, кыз чагылып, каза болгон. Корикусту византиялыктар кайра курганынан көп өтпөй армяндар басып алышкан.

XIV кылымдын ортосуна чейин армяндар материктеги жана аралдагы чептерди, Армян Киликия падышалыгы үчүн бул стратегиялык портту коргогон эки чепти бирдей карамагында кармашкан. Корикустун бароню Симон 1198/99-жылы падыша I Левондун тажына отургузулушуна катышкан. Кийинки армян дворяндары бул аймакта бийликти (бир нече кыска үзгүлтүктөр менен) 1360-жылга чейин кармап турушкан, ал жылы Кипрдин падышасы I Петр мамлюктарды кетирип, сюзеренитетти өз колуна алган. XIV кылымдын аягында аны түрктөр кайра басып алышкан. 1448 же 1454-жылдан баштап ал ирети менен караманидтерге, египеттиктерге, экинчи жолу караманидтерге жана акырында Осмон империясына тиешелүү болгон.

Археологиялык изилдөөлөр

1982- жана 1987-жылдары жарыяланган археологиялык изилдөөлөр армяндардын материктеги чептин жөнөкөй византиялык планын — тик бурчтуу кош дубалдарын, чарчы мунараларын жана эки капелласын (алардын баары жакын жердеги кеч антика шаарынан алынган таш менен курулган) — (мезгил-мезгили менен оңдоолор менен) сактап калгандыгын аныктаган. Бирден-бир түпнуска армян курулушу — бир кичине капелла. Аралдагы Кызкалеси армяндардын кайра курулушунун көлөмдүү калдыктарына ээ. Арал мурда материктеги чеп менен толкун бузуучу аркылуу бириктирилген болчу.

Шаардын урандылары кенен. Алардын арасында триумфалдык арка, сулуу христиан мүрзөсү бар некрополь, саркофагдар ж.б. бар. Экөө тең жарым-жартылай сакталып калган эки орто кылымдык чеп — бири жээкте, экинчиси кичи аралда, кыйраган причал менен бириктирилген; биринчисинин алынгыс деп эсептелген. Материктеги чептин дубалдарында мамылардын көптөгөн бөлүкчөлөрү бар; ал эми чептин бир бурчунан булуңду болжол менен жүз ярд аркылуу кесип өткөн чоң, чаппаган таштардан турган мол (эбегейсиз таш дамба) чыгып турат. Ошондой эле үч чиркөө табылган, алардын бири фрескалар менен кооздолгон. Байыркы шаардын дубалдары азырга чейин байкалат, жана бул жерди кылдаттык менен изилдөөгө татыктуу жетиштүү калдыктар бар көрүнөт.

Епархия

Шаар Гиероклдун «Синекдемосунда» жана болжол менен 840-жылдагы «Notitia Episcopatuum»до эскерилет. Корикус епархиясы, Корикус тиешелүү болгон Рим Кили́кия Прима провинциясынын борбору Тарстын суфраганы болгон. Бул диний бийликтин епископторунун ичинен, Герман 381-жылы Биринчи Константинополь соборунда болгон; Саллюстий 431-жылы Эфес соборуна жана 434-жылы Тарста өткөрүлгөн синодго катышкан, ал эми Халкедон соборунда аны митрополит епискобу Феодор өкүлдүк кылып, анын атынан собордун актыларына кол койгон; Архелай 536-жылы Константинополдун патриархы Мена тарабынан чакырылган синодго барган; Киприан 553-жылы Экинчи Константинополь соборунда болгон; ал эми Иоанн 680-жылы Үчүнчү Константинополь соборуна жана 692-жылы Труллан соборуна катышкан. Крест жортуулдары учурунда, Корикус латын чиркөөсүнүн епископторунун ордосу болгон, алардын бири, Герард аттуу, 1136-жылы Антиохиядагы соборго катышкан. Эми жашоочу епархия болбосо да, Корикус бүгүнкү күндө Католик чиркөөсү тарабынан титулдук ордо катары каттоодо турат.

Корикос чептеринен табылган эки армян жазуусу, курулушту алгач I Левонго, андан кийин I Хетумга таандык деп эсептелген.

Корикия үңкүрү

Страбон Корикия үңкүрү (τὸ Κωρύκιον ἄντρον; азыр Дженнет ве Джеhеннем деп аныкталат) Корикус мысынан 20 стадия жогору жайгашкан жана эң мыкты крокус (шафран) өстүргөнү менен атактуу болгонун жазат. Ал үңкүрдү бардык тарабынан бийик таштуу жиек менен курчалган чоң тегерек чуңкур катары сүрөттөйт. Ага түшкөндө, бирдей эмес жана негизинен таштуу пол, бадал сымал дарактар — жашыл жалбырактуу да, өстүрүлгөн да — менен капталганы байкалат. Алардын арасында крокус өскөн жерлер чачыранды жайгашкан. Чуңкурдун ичинде дагы бир үңкүр бар, анда чоң булак бар, ал таза жана тунук суунун дарыясын пайда кылат. Дарыя дароо жердин астына жок болуп, көрүнбөй жер астынан агып, акырында деңизге чыгат. Ал Пикрум Гидор (πικρὸν ὕδωρ; «Ачуу суу») деп аталат.