Dalverzin Tepe

Далварзин-Тепе — Грек-Бактрия падышачылыгы тарабынан негизделген байыркы археологиялык объект, Өзбекстандын Сурхандарыя облусундагы азыркы Денов шаарынын жанында жайгашкан. Шаар биздин заманга чейинки 3-кылымда негизделип, эки маанилүү будда ибадатканасы курулган Кушан доорунда өнүгүүнүн чокусуна жеткен. Далварзин-Тепени белгилүү советтик археолог Галина Пугаченкова казып чыгарган.

Тарых

Далварзин-Тепе биздин заманга чейинки 3-кылымда грек-бактриялыктар тарабынан негизделген эллиндик конуш болгон. Аму-Дарыянын түндүк жээгинде курулган ал башында борбордук цитадел айланасында курулган кичинекей, чептелген шаарча болгон.

Кушан доорунда (биздин заманга чейинки 1–3-кылымдар) Далварзин-Тепе кушандардын башкаруусунда өсүп, гүлдөп өнүккөн. Галина Пугаченкова Далварзин-Тепени Кушан империясынын алгачкы борбору болгон деп эсептейт. Байыркы цитадель кайра курулуп, дубалдар бекемделип, чептин калыңдыгы эки эсеге көбөйтүлгөн. Бул мезгилдин негизги өзгөчөлүктөрүнө борбордук зал айланасында курулган чоң үйлөр; терракота скульптуралары менен кооздолгон эки будда ибадатканасы; жергиликтүү кудайаялдарга арналган дагы эки ибадаткана; жана устаканалары менен мешлери бар кумурачылар кварталы кирет.

Далварзин-Тепе 5–6-кылымдарда эфталиттердин көзөмөлүнө өткөн. Бирок шаар менен анын ибадатканалары ошол кезде эле кулай баштаган, коюу шаар дубалдары негизинен көмүү үчүн колдонулган. 8-кылымда мусулмандар басып алгандан кийин, объект толугу менен таштап кетилген.

Объекттин план-схемасы

Далварзин-Тепе борборунда цитадели бар жана анын айланасында параллелдүү катарларда жайгашкан имараттары менен тик бурчтуу шаар болгон. Кушан доорунун башында анын аянты 650 × 500 м түзгөн. Шаарда ар кандай максаттагы түрдүү аймактар болгон: административдик-аскердик, турак жай, диний жана өндүрүштүк аймактар. Имараттар негизинен күйгүзүлбөгөн ылай кыштан курулуп, шыптарды кармоо үчүн жыгач устундар колдонулган. Ири үйлөрдө мамылуу кире бериш, кире беришки бөлмө, жашоочу жана иш бөлмөлөрү, ошондой эле үй ибадатканасы болгон. Жер астындагы суу түтүктөрүнүн системасы ар бир үйгө суу берип турган. Шаардын четинде кумурачылар кварталы жайгашкан.

Археологиялык казуулар

Далварзин-Тепени советтик археолог Л.И. Альбаум 1949-жылы ачкан. Кийин аны 1960–1970-жылдары Галина Пугаченкова, ал эми 1980-жылдары Б.А. Тургунов казып чыгарган.

Биринчи будда комплекси 1967–68-жылдары казылган. Ал ступанын негизи болушу мүмкүн болгон чоң платформадан турган, аны боддисатвалардын жана экинчи даражадагы кудайлардын фрагменттик скульптуралары бар дилиз жана бир нече бөлмө курчап турган. Экинчи будда комплексин Тургунов тапкан. Полдон алынган үлгүлөр бул экинчи ибадатканага биздин заманга чейинки 320–410-жылдарды көрсөтөт, бирок анын түзүлүшү так эмес.

Алтын кенч (б.з. 1-кылымы)

1972-жылы Далварзин-Тепенин имараттарынын биринде алтын кенч табылган. Бул Борбордук Азияда табылган эң чоң алтын кенч болуп саналат — жалпы салмагы 36 килограмм болгон 115 буюм. Кенч б.з. 1-кылымына таандык деп аныкталып, б.з. 2-кылымынын башында көмүлгөн. Негизги буюмдар — тегерек жана параллелепипед формасындагы куймалар, андан кийин ар кандай кооздук буюмдары жана шайкелдер. Куймалардын көбүндө алардын салмагы жана келишимдик мамилелердин коргоочусу Митра кудайы жөнүндө кхарошти жазуусундагы жазуулар бар, алар Кушан империясынын акча системасына тиешелүү. Шайкелдер да Кушан империясы менен байланыштуу, негизинен Гандхара искусствосунда кездешкен стилдерди чагылдырат. Жергиликтүү да, сырттан алынып келинген да асыл таштар, ошондой эле кушандык керамиканын толук топтомдору табылган.

Далварзин-Тепедеги археологдор ошондой эле кудайлардын жана сакал коюлган падышалардын сүрөттөрү бар көптөгөн жез жана алтын тыйындарды тапкан. Жазуулар негизинен грек жана индия тилдеринде, бирок кээ бирлери грек тамгалары менен жазылган белгисиз тилде. Тыйындар б.з. 1-кылымынан 7-кылымына чейинки мезгилге таандык.

Будда искусствосунун чыгармалары

Бул эки ибадаткана комплексинде көптөгөн будда скульптуралары табылган. Алар күйгүзүлбөгөн ылайдан жасалып, сыланып, андан кийин боёлгон. Фигуралардын көбү Халчаяндан табылгандарга окшош кийинген жана эки ачык-айкын стилистикалык таасирди көрсөтөт: бири Гандхарадан, экинчиси көбүрөөк жергиликтүү грек-иран салтынан. Пил менен өгүз түрүндөгү эки кичине айкел б.з. 1же 2-кылымына таандык. Бул фигуралар шахмат фигуралары болушу мүмкүн деген божомол бар: эгерде бул чындык болсо, алар шахматтын ойлоп табылган мезгили катары мурда болжолдонгон датадан болжол менен 400 жыл байыркыраак.