Said otaliq madrasah

Саид Оталык мадрасасы — Өзбекстандын Сурхандарья облусундагы Денов шаарынын борборунда, Мустакиллик көчөсүндө жайгашкан эки кабаттуу мадраса (ислам мектеби).

Имараттын архитектурасы Кукелдаш мадрасасы сыяктуу Бухара стилиндеги башка чоң мадрасаларга окшош, бирок Сурхандарья облусундагы мадрасалардын арасында өзгөчө. Ал Өзбекстандын маанилүү маданий мурас объектилеринин улуттук тизмесине кирген. Бирок учурда мадраса начар абалда турат жана структуралык жактан кулоо коркунучунда.

Тарыхы

Саид Оталык мадрасасынын баштапкы курулушун курчаган чоо-жайлар жана даталар талаш-тартыштуу бойдон калып келет. Айрым булактар, Мир Олим Бухарийдин «Фатхномайи султоний» тарыхый эмгегине таянып, мадраса XIX кылымда курулган жана анын долбоорун устат-архитектор Ахмад Мамат Бухарий жасаган деп белгилешет. Мадраса, болжол менен, ошол кездеги Бухара эмири Хайдар бин Шахмурадтын кайын атасы Саид Оталыктын демилгеси менен курулган. Саид Оталык бир нече жыл Денов шаарынын башкаруучусу (губернатору) да болгон. Бирок башка булактар мадраса 1400-жылы Деновдо кайтыш болгон накшбандия шейхи хазрат Кожа Алауддин Аттордун ысымына аталган деп ырастайт. Өзбекстандын расмий өкмөтүнүн мурас тизмесинде Саид Оталык мадрасасы «XVI кылымда» курулган деп сыпатталат, бул мектептин Алауддин Аттордун тукумдары тарабынан XV–XVII кылымдар арасында курулганы жөнүндөгү башка ырастоолорго дал келет.

Бухара революциясына чейин мадрасада болжол менен 400 студент окуп, аларды 33 мугалим окутушкан. Мадраса советтик мезгилде жабылган. 1956–1960 жана 1972–1973-жылдары аны Өзбек ССРинин окумуштуулары изилдешкен. 1991-жылдан кийин, Кожи Лукмонхон Хайдархон угли деген адамдын демилгеси менен, мадрасада студенттердин 4 жылдык билим алуусу кайрадан башталган, бирок бүгүнкү күндө мадраса ислам билим берүү мекемеси катары иштебейт. 2018–2020-жылдардагы жергиликтүү изилдөөлөр мадраса имаратынын кулоо коркунучунда турганын, анда көрүнүктүү жаракалар жана айрым бөлмөлөрдүн жарым-жартылай чөгүп кеткенин аныкташкан. Мадраса 2019-жылы «Материалдык маданий мурастын кыймылсыз мүлк объектилеринин» улуттук тизмесине кирген жана ал жерде кол өнөрчүлүк борборун курууну сунуштоо каралган. 2020-жылы Өзбекстан өкмөтү мадрасаны сактоо, имаратка коммуналдык жана байланыш кызматтарын кошуу жана жакынкы жолдорду оңдоо планын түзгөн. Оңдоо иштеринин болжолдуу бүткөрүлүш мөөнөтү 2021-жылдын март–апрель айлары болгон.

Архитектурасы

Мадрасанын архитектуралык стили ошол мезгилдин салттарын чагылдырат. Анын короосу биринчи жана экинчи кабаттарда жайгашкан чоң жана кичине бөлмөлөрдөн турат. Фасаддын артында негизги бөлмө жайгашкан, ал эми имаратта мечит жана бир нече класс бөлмөлөр да бар, алардын баары күмбөздүү чатырдын астында жайгашкан. Мадрасанын бурчтары гүл чиймелер менен кооздолгон. Короодо 40×29,5 метрлик эки терраса бар. Имараттын негизи 5,5 метр (18 фут) тереңдикте жайгашкан. Терезелердеги, аркалардагы жана фасаддардагы оймо-чийме үлгүлөрүнүн көбү, Өзбекстанда күчтүү маданий мурасы бар, гипске окшош өнөр түрү болгон ганч оюу ыкмасы менен жасалган.