Metropolis

Метрополис (байыркы грекче: Μητρόπολις) — Батыш Түркияда, Торбалы муниципалитетиндеги Йенийкёй кыштагынын жанында жайгашкан, Измирден болжол менен 40 км түштүк-чыгышта турган классикалык шаар. Бадемгедиги Тепе жайындагы отурукташуу неолит мезгилине чейин барат. Кечки коло доорунда шаар хеттер арасында Пуранда деп белгилүү болгон. Классикалык, эллинизм, рим, Византия жана осмон доорлору бул жайда жакшы чагылдырылган.

Ал көбүнчө «Эне-кудай шаары» деп аталат.

Тарых

Бул жайдагы белгилүү болгон эң эрте конуш неолит доорунан калган жана Троя I жээк маданияты менен байланыш жана таасирдин далилдерин көрсөтөт.

Кечки коло доору

Шаар, б.з.ч. XIV кылымдын аягында Арзаваны басып алуусун сыпаттаган II Мурсилинин жылнаамаларында Пуранда деп эскерилген көрүнөт. Жылнааларга ылайык, Мурсили Арзаванын борбору, андан түштүк-батышта болжол менен 30 км алыстыкта жайгашкан Апасасты (кийинки Эфес) багындырганда, Хурсанассан, Суруда жана Аттариман качкындары Пурандага качып кеткен. Басып кирүү учурунда аралдарга качкан Арзава ханзаадасы Тапалазунаули каршылыкты жетектөө үчүн Пурандага кирген, бирок Мурсили Пурандады багындырган жана Тапалазунаули үй-бүлөсү менен качкан.

Микен калдыктары да табылган. Бадемгедиги Тепе — аймактагы, б.з.ч. XIV кылымдан XII кылымга чейин жана андан да кечирээк мезгилге таандык жергиликтүү Микен керамикасынын көп санын камтыган археологиялык жай. Бадемгедиги Тепеден табылган вазадагы Микен доорундагы кеменин сүрөтү кеме технологиясынын жана керамика идиштериндеги иконографиянын өнүгүшүнө жарык чачкан маанилүү табылга.

Эллинизм доору

Метрополис Эллинизм доорундагы Пергам падышалыгынын курамында болгон жана бул мезгилде шаар маданий жана экономикалык жашоонун эң бийик чокусуна жетишкен. Согуш кудайы Арске арналган, мындай белгилүү эки ибадатканадан бирөө болгон ибадаткана бул жайда табылган.

Шаар Страбон менен Птолемейди кошо алганда көптөгөн классикалык авторлор тарабынан эскерилген жана Лидиядагы Кайстр тегиздигиндеги, Смирнадан Эфеске баруучу жолдо, Эфестен 120 стадия жана Смирнадан 180 стадия алыстыктагы шаарча катары сыпатталган. Страбон Метрополис районунун мыкты шарап чыгарганын билдирет. Шаарча Стефан Византиялык жана Гиерокл сыяктуу Византия авторлору тарабынан дагы деле эскерилип турган.

Бүгүнкү күндө көрүнүп турган нерсе негизинен катуу римдештирилген эллинизм шаары, анын үстүнө Византия калдыктары жайгашкан — шаардын чыгышында чиркөө, жана Акрополдогу эллинизм коргонуштары менен байланышкан, шаар боюнча жайгашкан бекинүү дубалдары.

Казуулар

Шаар биринчи жолу 1972-жылдан баштап Измирдеги Докуз Эйлюль университетинин профессору Реджеп Мериç тарабынан археологиялык талаа иштери менен изилденген. Метрополис 1989-жылдан бери казылып келет.

1995-жылы археологдор Байыркы театрда грифондор менен кооздолгон эллинизм доорундагы ардактуу мрамор отургучту тапкан. Баштапкы ардактуу отургуч Измир археология музейинде көргөзмөгө коюлган, ал эми театрга анын копиясы орнотулган.

2021-жылдын июнунда археологдор Торбалы районунда постаментте турган, жакшы сакталган, 1800 жылга таандык аялдын мрамор айкелинин табылганын жарыялашкан. Айкелдин башы жана эки колу жок болгон.

2025-жылы археологдор шаардын түштүк капталдарынан агораны казып чыгарышкан. Алар анын б.з. V же VI кылымга чейин колдонулуп турганын, бирок жер титирөөдөн улам өз функциясын жоготкон болушу мүмкүн экенин эсептешет.