Mirali Mausoleum

Мирали мавзолейи (азербайжанча: Mirəli türbəsi) — Физули районундагы Курдлар жана Ашагы Вейсалли айылдарынын ортосундагы орто кылымдарга таандык көрүстөн жанында жайгашкан тарыхый жана архитектуралык эстелик. Эстелик кимге арналганы, архитектору жана заказчысы, так курулуш датасы тууралуу маалымат жок. Эстелик 2001-жылдын 2-августунда Азербайжан Кабинетинин 132-санжыраагы токтому менен өлкө боюнча маанилуу кыймылсыз тарыхый жана маданий эстеликтердин тизмесине кирген.

Мирали мүрзөсү таш плиталар менен каптaлган жана цилиндр формасында. Убакыт өтүшү менен, цилиндрдин бети кооз алтын түскө ээ болгон, бекем таштар менен каптaлган. Мүрзөнүн курулушунда да таштар колдонулган жана дубал тыкан катарларда курулган.

Тарыхы

Мүрзөнүн жер алдындагы же жер үстүндөгү бөлүктөрүндө анын тарыхын, архитекторун же арналышын көрсөткөн жазуу жок. Иван Шеблыкин "архитектуралык форма, материалдарды тандоодогу сезимталдык жана курулушта колдонулган жылтыраган таштын өзгөчөлүктөрү курулманын 13–14-кылымдардан кечиктирилбей курулганын көрсөтөт" деп белгилейт.

Мүрзө архитектуралык өзгөчөлүктөрү боюнча Жабраил районунун Шихлар айылында жайгашкан Ших Баба мүрзөсүнө окшоштуктарга ээ.

Эстеликти изилдеген Шеблыкин, Физулинин Курдлар айылынын жергиликтүү тургундарынан мүрзөнүн курулушу тууралуу уламышты жазган:

Мил-Муган түздүгүндө, белгилүү бир уста, шейиринин жанында, Пайгамбардын мүрзөсүн куруу менен алек. Ошол кезде, алардан Вейсалли айылынын жанында мүрзө куруу талап кылынат. Устасынын макулдугун алуусуз эле, шейирин бул ишке киришет. Күндүз Пайгамбардын мүрзөсүндөгү ишин бүткөндөн кийин, жаш шейирин түнкүсүн Мир Али мүрзөсүндө иштей баштайт, курулушту бүтүндөй түн бою жүргүзөт. Күндүз ал устасы менен бирге Пайгамбардын мүрзөсүнүн курулушуна жардам берүүгө кайтып келет. Бир аздан кийин, Мир Али мүрзөсүнүн курулушу акыры бүтөт. Жаркырап турган жаңы күмбөз тууралуу кабар алысты-жакынды кыдырат жана уста чеберге жетет. Уста жаңы имаратты көрүүгө жөнөйт. Жайга жеткенде, ал узакка унчукпай туруп, кооз ишти байкайт. Иштин мүнөзүн жана стилин, ошондой эле башка өзгөчө белгилерди баалап, уста эстеликтин архитектору ким экенин түшүнөт. Карарган кызганычтык жана ачуулануу устанын акылына жана жүрөгүнө жол табат, бул аны шейиринин колдорун кесип алууга алып келет. Шеблыкин бул уламыш аймакта кеңири таралган жана ар кандай булактарда чагылдырылган, ар кандай мезгилдерде жана ар кандай баяндар аркылуу башка-башка эстеликтерге байланыштырылган деп белгилейт. Мисалы, Мцхета шаарындагы Светицховели соборунун курулуш уламышы да архитектордун колдорунун кесилишин чагылдырат. Низами Ганжавинин "Жети Сулуу" поэмасында, укмуштуудай имарат курган чебер архитектор Симнар андан ыргытылып, өлтүрүлөт. Шеки хандар сарайынын архитектору да курулуш бүткөндөн кийин көзү азгырылган.

Жайгашкан жери

Эстелик эски топографиялык карталарда "Аргали-гумбаз" аты менен белгиленген.

Мүрзө адырлардын арасында жайгашкан бийик чокунун үстүнө курулган жана ал алыстан, чокунун табигый улануусу менен үзүлбөй кошулгандай болуп, көрүнүктүү чыгып турат. Айрыкча күн батуу маалында, ак таштардан курулган мүрзө жарк-жарк эткендей көрүнүп, тоолордун караңгы фонунда көңүл бурат. Күндүз, ачык асмандын көк фонунда мүрзөнүн анык силуэти карама-каршылыкты түзөт.

Эстеликтин баштапкы формасы, сызыктардын курчтугу, кооз силуэти, бөлүктөрдүн пропорциясы жана деталдардын назиктиги биринчи көз карашта эле көңүл бурат. Мүрзө курулган адырдын чокусундагы кенен аймакта чоң көрүстөн бар. Мүрзө жана көрүстөн жайгашкан адыр Физулидеги Курдлар жана Ашагы Вейсалли айылдарынын ортосунда турат.

Жер үстүндөгү бөлүгү

Мирали мүрзөсү таш плиталар менен каптaлган цилиндр формасына ээ, жана убакыт өтүшү менен бекем таштарды колдонуунун натыйжасында цилиндрдин бети кооз алтын түскө ээ болгон. Каптоо таштары жогорку деңгээлдеги таш кыюу процесстеринен өткөн, жана таштарды тыкан жайгаштырууга өзгөчө көңүл бурулган, бул муундардын дээрлик көрүнбөй калышын камсыздаган.

Мүрзөнүн денесинин тегереги 15 метр 75 сантиметрди түзөт, жана жер үстүндөгү бөлүктүн дубалдарынын калыңдыгы 80 сантиметрге барабар. Мүрзөнүн денеси үч катмардан турган таш негиздин үстүнө көтөрүлөт; денесинин ылдыйкы катмарынын мүрзөнүн денесине карата чыгыңкы бөлүгү 30 сантиметр. Имараттын жалпы бийиктиги 45 сантиметр.

Мүрзөнүн денеси тыкан горизонталдык жайгашуу менен мүнөздөлөт, жана таш катмарларынын бийиктиктери ар башка: 34, 38, 44, 41, 37 сантиметр ж.б. Кире бериш эшиги менен бир бийиктикте болгон бир гана катмар 14 сантиметр бийиктикке ээ. Жалпысынан, мүрзөнүн денесинде карниз сымал курулма түзгөн жыйырма эки таш катмары бар.

Цилиндрдин көлөмү жогорку бөлүгүндө мүрзөнүн жалпы денесинен бир аз чыгыңкы турган карниздер менен бүткөрүлөт. Карниздин үстүндө мүрзөнүн күмбөзү жайгашкан. Бирок, күмбөз чекитине түзө өтпөй туруп, карниз жана конус формасындагы күмбөз назик сызык катары улантылат, бул алыстан караганда карниздин басым жасалышын камсыздайт. Бул назик дизайн чечими мүрзөнүн жөнөкөй жана кыска формалар аркылуу чагылдырылган татаал жана назик архитектурасын баса белгилейт.