Murad’s Gate

Мурад дарбазасы (азербайжанча: Murad Darvazası, фарсыча: دروازه مراد) — Азербайжандын Баку шаарынын эски шаарындагы Ширваншахлар сарай комплексинин борбордук короосунун чыгыш дубалында жайгашкан чоң портал. Ал комплекстин аймагындагы XVI кылымга таандык жападан жалгыз имарат.

Мурад дарбазасы ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурастар тизмесине кирген Ширваншахлар сарайынын курамдык бөлүгү болуп саналат.

Тарыхый кырдаал

1576-жылы Шах Тахмасиб I каза болгондон кийин, анын мураскору Шах Исмаил II такка отурат. Жаңы башкаруучу 1555-жылы түзүлгөн Амасия келишиминин шарттарын сыйламай, Осмон эмирлерин өз тарабына кошууга аракет кылат. Ошондуктан, Осмон султаны Мурад III, аймакта туруктуулукту камсыздоо үчүн Ван бейлербейине буйрук берет. Сефевиддердин Луристан валиси Осмон империясына кошулгандан кийин мамилелер дагы бир кыйла курчуйт. 1577-жылы Шах Исмаил II каза болгондон кийин такка күрөш башталат. Сефевид мамлекети үчүн мындай кыйын саясий кырдаалда, султан Мурад III ага согуш жарыялайт.

1578-1590-жылдарды камтыган согуш түндүктө Кавказ фронтунда, түштүктө Ирак фронтунда жүргүзүлгөн. 1578-жылы Мухаммад Худабенде Сефевиддердин тактысына отурган. 1578-жылдын 9-августунда Осмон менен Сефевид аскерлеринин ортосунда болгон Чилдир салгылашуусунун натыйжасында, экинчиси Тифлис кошо болгон бүткүл Грузия үстүнөн көзөмөлүн жоготкон. 1583-жылы Осмон менен Сефевиддердин ортосундагы согуштун натыйжасында Дагестан менен Ширван Осмон империясынын көзөмөлүнө өткөн. Алардын чыгыш чек аралары мүмкүн болушунча кеңейди жана алар биринчи жолу Каспий деңизине чыгууга жетишти. 1590-жылы Осмон менен Сефевиддер тарабынан кол коюлган Истанбул келишимине ылайык, бүткүл Ширвандын Осмон бийлигине өтүшү таанылды.

Курулушу

Мурад дарбазасы Ширваншахлар сарай комплексинин аймагындагы XVI кылымга таандык жападан жалгыз имарат. Порталдын жогорку бөлүгүндөгү эки медальондун ортосундагы араб жазуусунда төмөнкүдөй жазылган:

Эң адилет жана эң улуу Султан Мурад III бийлик кылган мезгилде, хижрий 994-жылы (Григориан календары боюнча 1585-1586) Улу Ражаб Баба Бакуви бул асыл имаратты курдурууну буйруган.

Ал Тебриздик архитектор Амиршах тарабынан курулган.

Кызматы

Сарай комплексинин жалпы планына көңүл бурсаңыз, короонун бул бөлүгүндө сарай имаратына кирүүгө мүмкүн болгон бир дагы эшик жок экени айкын болот. Ошондуктан, портал бир нерсе катары өзүнчө жана ага жанаша дубалдар менен «байланбаган». Портал жакшы сапаттагы, назик жана жакшы кыйылган түйүндөрү бар каптама таштардан курулган. Орой жонулган таштардан жасалган дубал, өлчөмү боюнча да, түйүндөрү боюнча да порталдын кыш тери менен дал келбейт жана убактылуу мүнөздөгү, кийинчерээк келип чыкканы жөнүндөгү таасир калтырат. С. Дадашов менен М. Усейнов, мүмкүн, башкаруучулардын бири бул жерде имарат куруу каалаган, бирок бир нерсе ага тоскоолдук кылганын белгилешет. Мындан тышкары, порталдагы жазуу боюнча, бул жерде дарбаза эмес, имарат курдурулганы буйрулган.

Архитектуралык өзгөчөлүктөрү

Портал Ширваншахлар сарай комплексинин борбордук короосунун чыгыш дубалында жайгашкан. Архитектуралык жактан ал Ширваншахлардын софасынын жана мүрзөсүнүн стилинде сакталган, бирок иштетилиши жана кооздоонун сапаты боюнча алардан кем.

Софанын жана Ширваншахлардын мүрзөсүнүн порталдарында, жапыз бирок жакшы чиймеленген эшик ачуусу бир түрдүү өлчөм катары кызмат кылган, ушунун эсебинен порталдын өзүнүн чоң монументалдуулугу, атүгүл даңктуулугу жөнүндөгү таасир түзүлгөн. Бул жерде андай эмес. Порталдын кең, жапыз, пропорциясы туура эмес ачуусу бар кире бериш бөлүгү жалпы таасирди бир кыйла алсыратат.