National Museum of History of Azerbaijan

Азербайжан Улуттук Тарых музейи (азербайжанча: Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi) — Азербайжандагы эң чоң музей. Ал Бакуда, азербайжандык мунай магнаты жана кайрымдуулукчу Хажы Зейналабдин Тагиевдин мурунку турак үйүндө жайгашкан. Музей 1920-жылы, орустар Бакуну ээлеп алгандан кийин негизделип, 1921-жылы зыяратчылар үчүн ачылган. Имараттын өзүн поляк архитектору Юзеф Гославский курган.

Тарыхы

Музейдин имараты 1895–1901-жылдары, баштапкыда Тагиевдер үй-бүлөсү үчүн резиденция катары курулган. Аны поляк архитектору Юзеф Гославский, италия Ренессансынын стилин туурап долбоорлогон. Ал чоң, бүтүн бир дааракты ээлеп, кээ бир бөлүктөрдө төрт кабатка жетет. 1914-жылдан бери, Тагиев жетектеген Баку Соода банкы ушул сарайда жайгашкан.

Кызыл Армия 1920-жылдын апрелинде Бакуга киргенде, Тагиевдин резиденциясы дароо конфискацияланган. КСРО Эл Комиссарлар Кеңешинин чечими боюнча, резиденция 1920-жылдын июнунда, большевиктер Бакуну алгандан болгону эки ай өткөндөн кийин, Мамлекеттик Тарых музейи катары түзүлгөн.

1934-жылдын майында мектептердеги тарых менен географияны окутууну жакшыртуу боюнча атайын жарлык кабыл алынган. Иш жүзүндө, ал социализмдин артыкчылыктарын илгерилетүүнү жана өсүп келе жаткан муунга тоталитардык режимдин идеологиясын сиңирүүнү көздөгөн. Тарыхты марксисттик чечмелөө тарыхый изилдөө жана башка мекемелерди түзүү аркылуу берилген. Мындан тышкары, тарых боюнча окутуу менен даңазалоону шыктандыруу үчүн жаңы түрдөгү тарыхый жана аймактык музейлер түзүлгөн.

Бул жаңы тутумда, тарыхый профилдеги музейлердин тармагы кеңейтилген. Мындан тышкары, бул мезгилде советтик пропаганда механизмдери алда канча күчөгөн.

Азербайжандын тарыхы жөнүндөгү билим музейдин изилдөөлөрү аркылуу өнүккөн. 1925-жылдан 1960-жылдарга чейин, археологдор Давуд Шарифов, Евгений Пахомов, Ишак Джафар-Заде, Мовсум Саламов, Салех Газиев жана Мамедали Гусейнов сыяктуулардын жетекчилиги алдында, Азербайжандын байыркы материалдык жана маданий эстеликтерин илимий изилдөө үчүн негиз түптөлгөн. Ходжалы, Кабала, Гянжа, Караба Гилан, Оренгала жана Мингечевир сыяктуу жерлерде казуулар жүргүзүлгөн. Музейдин коллекциялары ушул казуулардан жана башка этнографиялык экспедициялардан табылган материалдардан турат.

1941–1954-жылдары, Тарых музейи Ширваншахлар сарайына көчүрүлүп, Азербайжан ССРинин Эл Комиссарлар Кеңеши сарайда жайгашкан. 1954-жылы, музей сарайдын экинчи кабатында кайра иштей баштаган. 2000-жылы, бүткүл сарай Азербайжан Тарых музейинин башкаруусуна берилген.

Имарат

Музейдин имараты баштапкыда белгилүү ишкер жана кайрымдуулукчу Хажы Зейналабдин Тагиевдин жана анын үй-бүлөсүнүн резиденциясы болгон. Аны ошол мезгилде (1893–1904) Бакунун башкы архитектору болгон Иосиф Гославский (1865–1904) долбоорлогон. Бакуда Гославскийдин долбоорлору боюнча курулган он эки архитектуралык имарат сакталып калган.

Сарайдын курулушуна 1895–1901-жылдары болжол менен 270 инженер, архитектор, жыгач уста, сүрөтчү жана башка чебер иштеген. Мебель менен жабдуулардан тышкары, курулуштун өзү 1,2 миллион рублге турган, бардык мебель Орусиядан, Франциядан, Америкадан жана Германиядан алынып келинген. Жылытуу жана муздатуу тутумдары да орнотулган.

Сарай бардык төрт капталынан үч кабат бийиктикте көтөрүлүп, ар бир бөлмөнүн бийиктиги 13,20 метрге жетет. Анын фасады Горчаков көчөсүн (азыр Х. З. Тагиев көчөсү) карап турса, башка капталдары Барятинский көчөсүн (азыр А. Ализаде көчөсү), Полис көчөсүн (азыр Й. Мамедалиев көчөсү) жана Меркурий көчөсүн (азыр З. Алиева көчөсү) карап турат.

Сарайдын ички планировкасы бөлмөлөрдүн эки катар курулушуна негизделген. Кабыл алуу залы менен жашоо бөлмөсү эки тосмолонгон короонун тегерегине топтолгон топторго бөлүнгөн. Имараттын алдыңкы бөлүгү батышты карап, эки өзүнчө мрамор тепкичи бар. Тагиевдин кеңсеси биринчи кабатта жайгашкан. Жашоо бөлмөлөрү, окуу кабинети, эки чоң бал зал, ашкана, ваннажай жана башка бөлмөлөр экинчи кабатта жайгашкан. Үчүнчү кабатта дагы 16 бөлмө бар.

Экинчи кабатта эки чоң бал зал бар: бири чыгыш (маврий) стилинде, экинчиси батыш (европалык) стилинде. Чыгыш залы зор айнек терезелер, алтындалган аркалар, катуу жасалган дубалдар, гүл сымал пилястрлар, шыптар жана люстралар менен айырмаланат. Анда ошондой эле ортосунда кичине фонтаны бар кыш багы да болгон. Батыш бөлмөсүндөгү сызыктар салыштырмалуу тик бурчтуу.

Фотографиялык далилдерге караганда, түп нускадагы имараттын эң оюмдуу бөлмөлөрүнүн бири Тагиевдин жубайы Сона Ханымдын будуары (жеке отуруу бөлмөсү) болгон. Бул бөлмөдөгү бардык жылдырма мебель менен сүрөттөр ошондон бери жоголуп кеткен; болгону кооз күзгүлүү мозаика шып гана калган.

20-кылымдын ортосундагы советтик доордо, "буржуазиялык калдыктар" деп каралган, күзгүлүү бөлмөнүн дубалдарындагы кооз гүл сымал оюмдардын үстүнө ак боёктун төрт катмары чачылган. Булар 2000-жылы реновация учурунда ачылган. Резиденциянын башка жерлеринде, түп нускадагы боёк сакталып калган. Боёк, византия иконалары үчүн чеберлер колдонгон практика боюнча, майда майдаланган жумуртка кабыгынан жасалган. Дээрлик 100 жыл өткөндөн кийин, түп нускадагы түстөр өз назиктиги жана татаалдыгы менен эч соолуп же кетилип калган эмес.

Тагиев сарайында 2005-жылы негизги реновация, реставрация жана реконструкция иштери башталган. Президент Ильхам Алиевдин демилгеси менен Х. З. Тагиевдин Мемориалдык Музейи (Азербайжан Улуттук Тарых музейинин алдында) да түзүлгөн.