Sultan Ahmed Mosque

Султан Ахмет мечити (түркчө: Sultanahmet Camii), эл арасында Көк мечит деп да белгилүү, Түркиянын Стамбул шаарында жайгашкан осмон доорундагы тарыхый императордук мечит. Ал 1609–1617-жылдары I Ахмеддин бийлик кылган мезгилинде курулган. Ал көптөгөн туристтерди тартып, осмон архитектурасынын эң символдук жана популярдуу эстеликтеринин бири болуп саналат.

Мечит намаз залынын үстүндө төрт жарым-күмбөз менен курчалган борбордук күмбөзгө ээ классикалык осмон планировкасына ээ. Анын алдында чоң короо жайгашкан, ал эми капталдарында алты минара бар. Ички жагы миңдеген Изник кооз кыш плиткалары жана негизинен көк түстөгү боёлгон гүл оюмдары менен жасалгаланган, бул мечитке анын элдик атын берген. Мечиттин күллиесине (диний комплекси) Ахмеддин мүрзөсү, медресе жана ар түрдүү сакталуу абалындагы бир нече башка имараттар кирет.

Мечит мурунку Ипподромдун жанына курулуп, дагы бир белгилүү туристтик жай болгон Айя-Софиянын каршысында турат. Көк мечит 1985-жылы "Стамбулдун тарыхый аймактары" аталышы алдында ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген.

Курулушу

Осмон беделине сокку катары каралган Житватороктук тынчтык келишиминен кийин, султан I Ахмед Кудайдын ырайымын суроо максатында Стамбулда чоң мечит куруу чечимине келген. Ал II Селимден (өл. 1574) бери императордук мечит курган биринчи султан болгон, анткени андан мурункулар — III Мурад менен III Мехмед — өз мечиттерин курушкан эмес.

Мечит эски византиялык Ипподромдун түштүк-чыгыш жагына, мечитке айландырылган Айя-Софиянын жанына курулган, ал осмон архитекторлору үчүн шыктануу булагы болгон жана шаардын горизонтун бийлеп турган чоң символдук маанидеги жай болгон. Мечиттин жайгашкан жерин мурда Ипподромдун көрүүчүлөр отургучтары жана императордук ложасы (императорлор бул жердеги иш-чараларга катышканда отурган жери) ээлеп турган. 20-кылымдын башындагы казуулар учурунда байыркы отургучтардын кээ бирлери мечиттин короосунан табылган. Мечиттин жайгашкан жерин, өлчөмүн жана минараларынын санын эске алганда, султан Ахмед Айя-Софияга атаандаш же аны басып чыгаруучу эстелик курууну көздөгөнү ыктымал.

Курулуштан мурун бул жерди Соколлу Мехмет-Паша менен Гюзель Ахмет-Паша сыяктуу бир нече осмон визирлеринин сарайлары ээлеп турган, бул кымбат баалуу мүлк алуу жараянын талап кылган. Империя экономикалык кысымда болгону да эске алынганда, бул жагдай сулпандар императордук мечиттин курулушун гана басып алуунун олжосу менен каржылоо керек деп ырастаган улема (ислам укугунун илимпоздору) тарабынан нааразычылыкты жараткан. I Ахмед эч бир чоң жеңишке жетишкен эмес, ошондуктан бул кымбат долбоор үчүн казынадан каражат бурушу керек болгон. Улема мусулмандарга бул мечитте намаз окуга тыюу салганга чейин барган.

Каршылыкка карабастан, султан долбоорду улантты. Курулуш 1609-жылы башталып, 1617-жылы бүтүп, ачылыш аземи өткөрүлгөн, бирок мечиттин кээ бир жазууларында 1616-жыл көрсөтүлгөн. I Ахмед ошол эле мезгилде же андан көп өтпөй, 1617-жылы каза болгон. Окумуштуу Годфри Гудвиндин белгилегениндей, мечиттин курулушу боюнча акыркы эсеп отчеттору Ахмеддин мураскору Мустафа I тарабынан кол коюлган, бул I Ахмед долбоор толук аяктаганга чейин каза болгонун көрсөтөт.

Акыр-аягы, мечиттин сулуулугу, оюмдуу жасалгасы жана I Ахмед долбоорду майрамдоо үчүн уюштурган ызы-чуулуу коомдук аземдер, курулуш жөнүндөгү баштапкы талаш-тартышты жеңип, коомдук пикирди өз тарабына каратканга алып келгендей көрүнөт. Ал шаардагы эң популярдуу мечиттердин бирине айланды. Мечит шаарга чоң из калтырды жана азыр Султанахмет деп аталган тегерек-четиндеги дааракка өз атын берди.

Реставрациялар жана акыркы тарыхы

1883-жылы мечиттин ичиндеги боёлгон жасалганын көп бөлүгү жаңы трафареттик боёк менен алмаштырылып, бул кээ бир жерлерде түп нускадагы түс схемасын өзгөрткөн. 1912-жылкы чоң өрт мечит комплексинин четки курулмаларынын бир нечесин бузуп же зыян келтирген, алар кийин кайра калыбына келтирилген.

21-кылымда мечиттин чоң реставрациясы жүргүзүлгөн. 2013-жылы даярдоо иштери учурунда мечиттин түндүк-батыш минарасынын убакыттын өтүшү менен 5 сантиметрге (2 дюймга) жылганы аныкталган, бул анын түзүлүштүк туруктуулугуна коркунуч жаратышы мүмкүн болгон. Минараны кайра куруу жана оңдоо иштери 2015-жылы жүргүзүлгөн. Мечиттин калган бөлүгүн толук реставрациялоо иштери 2018-жылы башталган. Мечит 2023-жылдын апрелинде кайрадан ачылган.

Рим папасы XVI Бенедикт 2006-жылдын 30-ноябрында Түркияга сапарынын алкагында, Стамбулдун муфтийи Мустафа Чагрыжы жана Көк мечиттин имамы Эмруллах Хатипоглу менен бирге мечитке зыярат кылган. Бул тарыхта мусулман сыйынуу жайына жасалган экинчи папалык сапар болгон.

Жалпы сереп

Мечиттин долбоору 16-кылымдын башында архитектор Мимар Синан долбоорлогон мурунку Шехзаде мечитинин долбооруна негизделген. Намаз залы 64ке 72 метр (210ге 236 фут) аянтты ээлейт жана диаметри 23,5 метр (77 фут) болгон борбордук күмбөзгө ээ. Күмбөз ар бири үч кичине жарым-күмбөз же экседра менен коштолгон төрт жарым-күмбөз менен курчалган. Намаз залынын бурчтарын төрт кичине күмбөз жабат. Тышкы жагынан мечитте алты минара, даарат алуу жайлары жана намаз залынын алдында чоң короо бар.

Ошол эле жерде Баллие мечитин да курган, Элбасандан чыккан мечиттин архитектору Седефкар Мехмед Ага өз устаты Синандын идеяларын синтездеп, орошон өлчөм, улуулук жана сулуулукка умтулган. Архитектордун расмий өмүр баянчысынын айтымында, бул мечит анын карьерасынын туу чокусу болгон. Мезгилдин классикалык осмон стилин чагылдырган бул курулуш кошуна Айя-Софиядагы византия архитектурасынын элементтерин ислам архитектурасы менен айкалыштырат. Бул классикалык мезгилдин акыркы улуу мечити болгон.