Tuba Shahi Mosque

Туба-Шахи мечити (азербайжанча: Tuba-Şahi məscidi; фарсыча: مسجد طوبا شاه) — Азербайжандын Баку шаарынын Хазар районундагы Мардакан айылында жайгашкан мурдагы мечит жана тарыхый архитектуралык эстелик. Болжол менен 1482-жылы курулуп бүткөн бул мурдагы мечит Азербайжан Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан бекитилген жергиликтүү мааниге ээ тарыхый жана архитектуралык эстеликтердин тизмесине кирет.

Мурдагы мечит Ширваншахтар доорунан калган төрт бурчтуу Мардакан чебинен алыс эмес жерде курулган. Мечит күмбөз менен бүткөн параллелепипед формасында так аныкталган көлөмгө ээ. Намаз залынын борбордук бөлүгү желбирлерге (парустарга) таянган күмбөз менен жабылган. Төрт тараптан борбордук намаз залына капталдагы тик бурчтуу бөлмөлөр жалганат.

Тарых

Мечит анын курулушун заказ берген аял Туба Шахинин ысымы менен аталган. Мечиттеги жазуу анын 886-жылы хижра боюнча (1481/1482-жж.) курулганын көрсөтөт. Дагы бир жазуу чатырга алып барган тар спираль тепкичтин кире беришинде жайгашкан. Бул жазуу айылдагы андан эски мечитке тиешелүү болуп, ошол мечиттин курулган убактысын — 774-жылдын мухаррам айын (1372/1373-жж.) — көрсөтөт жана каржылаган адамдын, Ходжа Нур-ад-Диндин уулу, Махмуд Абайилдин уулу Садр Хажы Баха-ад-Диндин атын алып жүрөт.

Абшерондун көрктүү жерлерин сүрөттөп жатып, И. Березин мындай деп жазган:

«Жакын жердеги айылдардын ичинен эң таң каларлыгы, балким, бүткүл Абшерон жарым аралындагы эң таң каларлыгы Мердхан, Мердакан, Мердахане же, акыр-аягы, Мардакент. Анын калкы анча деле көп эмес, бирок Халил Уллой тарабынан 886-жылы хижра боюнча (1481/1482-жж.) курулган бир топ көркөм мечит жана, мечит менен чептеги араб жазууларынан көрүнгөндөй, Бакунун башкаруучусу болушу мүмкүн болгон Мирзо Мухаммед хан тарабынан 1133-жылы хижра боюнча (1720/1721-жж.) курулган дагы бир чеп бар.»

М. А. Шихалиев жана А. У. Юзбашов бир кездерде мечит менен чеп айылдын негизги имараттары болгонун, айылда бир кабаттуу үйлөр бар көчөлөр алардын тегерегинде болгонун белгилешет. Мечиттин мүнөздүү күмбөзү, негизги фасаддан башка, эки кабаттуу үйлөр менен курчалган айылдын панорамасынын үстүнөн көрүнүп турат.

Архитектура

Мечит күмбөз менен бүткөн параллелепипед формасында так аныкталган көлөмгө ээ. Планы боюнча мечит капталдары 11,3 м × 12,9 м (37 фут × 42 фут) болгон чарчыга жакын формада.

Намаз залынын борбордук бөлүгү желбирлерге таянган күмбөз менен жабылган. Күмбөздүн негизи бөлмөнүн ичине 5 см (2,0 дюйм) текче түрүндө чыгып турат. Күмбөздү туурасы 1 метрден (3 фут 3 дюйм) ашкан төрт массивдүү таш мамы кармап турат, алар мечиттин намаз залын башка бурч бөлмөлөрдөн бөлүп турат. Төрт тараптан борбордук чарчыга таш казылчалар менен жабылган капталдагы тик бурчтуу бөлмөлөр жалганат. Бурчтарда намаз залына учтуу ачылмалар аркылуу туташкан төрт кичи тик бурчтуу бөлмө бар. Кире беришке жанаша биринчи бурч бөлүмүнүн жабуусу оживалдык аркы формасында жасалган. Экинчи бөлүм да ушул сыяктуу жабылган. Үчүнчү бөлүмдүн чатыр түзүлүшү сегиз бурчтуу негиздеги күмбөз формасында жасалган. Ал эми төртүнчү бөлүмдүн шыбы таш дуба тартибинин катмарларын үстөмө коюу менен пайда болгон жылдыз формасына ээ.

Чыгыш тарабында жайгашкан мечиттин порталы терең портал ойдуңу бар чоң чыгыңкы бөлүк формасында чечилген. Акыркысы да бир топ татаал үлгүдөгү жылдыз формасындагы жабууга ээ. Кире бериш порталы аркылуу коноктор бурч бөлүмүнө, андан ары мечиттин борбордук жайларына өтөт. Мечиттин өзү жергиликтүү акиташ таштан күч эритмеси менен курулган. Бардык төрт фасад теска ташы менен капталган. Мечиттин дубалдары орточо эсеп менен 1,9 метрге (6 фут 3 дюйм) чейин калың.

Фасаддар сыяктуу эле, дубалдардын ички беттери да таза таш менен капталган. Борбордук күмбөздү пайда кылган сырткы бет жумшак контурлуу учтуу форманы алат. Борбордук күмбөз таянган он эки капталдуу барабан кичи карниз менен бүтүрүлгөн. Абшерондо кеңири таралган мечиттин сүрөттөлгөн план чечими салттуу мамилеге ээ болуп, көбүнчө башка курулуштар үчүн да колдонулат, мисалы, XV кылымдагы Ширваншахтардын сарай комплексинин турбеси, Нардарандагы «Хандын айыл үйү» (XIV кылым) жана башка эстеликтер үчүн, жалгыз айырмасы кире беришинин белгиленишинде — портал түрүндө жасалып, же имараттын негизги огунда жайгаштырылат, же капталдардын биринде түшүрүлөт.

Эстеликтин деталдарынын арасында бир топ татаал геометриялык оймосу бар терезе таш тордору бар. Бардык ачылмалардын ичинен эки гана бирдей тор үлгүсүнө ээ. Бул сыяктуу таш тор Ширван-Абшерон архитектуралык мектебине мүнөздүү жана Абшероннун эстеликтеринде эрте мезгилдерде да, XV кылымда да көп кездешет, мисалы, Сеид Яхья Бакуви мавзолейинде, Шах мечитинде, Бакудагы Гилейли мечитинде, Дири Баба мавзолейинде, Шамахы Жума мечитинде жана башкаларда.