Yarımburgaz Cave

Йарымбургаз үңкүрү (түркчө: Yarımburgaz Mağarası) — Түркиянын Чыгыш Фракиясында, Истанбул провинциясынын чегинде жайгашкан, археологиялык жана палеонтологиялык жактан маанилүү үңкүр.

Жайгашкан жери

Йарымбургаз үңкүрү Истанбул шаарынын болжол менен 20 км (12 миль) батышында, Күчүкчекмеже көлүнүн болжол менен 1,5 км (0,93 миль) түндүгүндө жана Сазлыдере тосмосунун түштүгүндө жайгашкан. Ал бүгүнкү күндө Алтыншехир деп аталган аймакта, Башакшехир районунун Гюверчинтепе кичи районунун чегинде турат.

Геологиясы жана үңкүрдүн пайда болушу

Үңкүр жер алдындагы дарыянын байыркы эоцен известташ катмарын эрозиялап, эритүүсүнүн натыйжасында пайда болгон. Анын бири-биринин үстүндө жайгашкан эки кире бериши бар. Ылдыйкы кире бериш деңиз деңгээлинен 11,5 метр (38 фут) бийиктикте, жогорку кире бериш 7 метр (23 фут) бийиктикте турат. Үңкүр Күчүкчекмеже көлүнө куюлган Сазлыдере суусунун чыгыш жээгине ачылат. Кире беришкилер Сазлыдере өрөөнүн карай түштүккө багытталган. Ылдыйкы үңкүр адырдын ичине 500 метр (1 600 фут) тереңдикке чейин узарган, ийри-буйру узун тунель болуп, ооздон болжол менен 240 метр (790 фут) алыстыкта эки тарчараак тунелге бөлүнөт. Жогорку үңкүр жаракы чегине болжол менен 52 метр (171 фут) гана узарат. Жогорку үңкүрдүн бөлмөсү кире бериш жанында туурасы 15 метр (49 фут), бийиктиги 10 метр (33 фут) түзөт. Эки бөлмө ичинен кире беришкен болжол менен 25 метр (82 фут) алыстыктагы кыска, ылдый түшкөн өтмө аркылуу байланышкан.

Илимий изилдөөлөр

Үңкүр — чогулмалары бир нече маданий жана геологиялык мезгилдерди камтыган, археологдор, палеонтологдор, геоархеологдор жана биоспелеологдор тарабынан изилденген маанилүү казынды жана археологиялык объект. Үңкүрдүн илимий изилдөөсү 19-кылымдын ортосунда башталып, негизинен анын геологиялык өзгөчөлүктөрүнө жана жайгашуусуна басым жасаган. Үңкүрдүн Түркиянын голоцен жана плейстоцен тарыхка чейинки доору үчүн маанилүүлүгү 1960-жылдардан гана мурда, үңкүрдөгү халколит мезгилдеги жашоону изилдеген бир нече тестирлөө чуңкурларына негизделип таанылган. 1980-жылдардагы казуу иштери андан да кеңири жана системалуу болгон. Биринчи иш-чара Истанбул университетинин археологдору тарабынан 1986-жылы жүргүзүлгөн сактоочу казуу болуп, экөө бөлмөнү текшерип, негизинен жогорку үңкүрдөгү византия, халколит жана неолит мезгилдеги жашоого басым жасаган. Жогорку үңкүрдө катуу бузулган, бирок ылдыйкы үңкүрдө толук сакталган эрте палеолит мезгилдин издери да табылган. Экинчи казуу иш-чарасы 1988-1990-жылдары Истанбул университети менен Калифорния университетинин (Беркли) археологдорунун кызматташтыгы менен жүргүзүлүп, ылдыйкы үңкүрдөгү палеолит мезгилдин бөлүктөрүнө жана объекттин 5 метр тереңдиктеги стратиграфиясын толук мүнөздөөгө басым жасаган, бул иш National Geographic Society тарабынан каржыланган.

Археологиялык катмарлар жана пайда болуу процесстери

Византия доорунда жогорку үңкүрдүн дубалдарына чиркөө чегилген, ал эми үңкүрдүн оозунун сыртына монастырь курулган. Бул өзгөртүүлөр тарыхка чейинки материалдарды камтыган астыңкы катмарларга чоң бузулууларга алып келген. Жалпысынан алганда, жогорку үңкүр коло доорго, халколитке, неолитке таандык адамдардын жашоосунун салыштырмалуу бузулбаган издерин, ошондой эле Жогорку палеолит жана андан мурдагы катмарлардын аз бузулган издерин сактап калган. Халколит жана неолит доордогу керамика табылгалары Балкан, Эгей жана Анадолу маданияттарынын Фракия аркылуу байланышын жана Жогорку үңкүрдүн болжол менен б.з.ч. 5500-жылдан бери үзгүлтүксүз колдонулганын көрсөтөт.

Бул маданий катмарлардын астында калыңдыгы 3,0 метрден ашкан, буюмдарды камтыбаган катмарлашкан кум жана шагыл чөкмөсү жатат. Бул чөкмө үңкүрдүн оозуна чейин каптаган мурдагы жогорку деңиз деңгээлин (деңиз трансгрессиясын) чагылдырат; ал Акыркы мөңгү аралык мезгилдеги жээк кумдары. Палеолит буюмдары ылдыйкы үңкүрдөгү жээк катмарынын астында, стратиграфиялык жактан бузулбаган чөкмөлөрдүн ичинде, өзгөчө кире бериш жанындагы кенен аймакта кездешет. Палеонтологиялык жана археологиялык табылгалар үңкүрдүн алгачкы адамдар жана бир нече түрдөгү адам эмес жаныбарлар, өзгөчө үңкүр аюулары тарабынан кезектешип колдонулганын көрсөтөт. Фаунанын жыйнактарына ар кандай өсүмдүк менен эт жегич жаныбарлардын сөөктөрү, деңиз жана таза суу моллюскалары, микрофауна, ошондой эле чарт таштан жасалган чапкылаган таш буюмдар, кварциттен жасалган чапкыч аспаптар жана балка таштар, ошондой эле адамдар алып келген таштар кирет. Жалпы ири сүт эмүүчүлөрдүн калдыктарына кечки орто плейстоцен мезгилдеги үңкүр аюулары (Ursus deningeri), жылкылар (Equus caballus), жапайы доңуздар (Sus scrofa), чаар бугулар (Dama dama), элик (Capreolus capreolus), алп бугу (Megaloceros), жапайы бугазы (Bos/Bison), элик-боор (Gazella), тоо эчкилери (Capra), ал эми азыраак жолукчу жырткычтар — карышкырлар (Canis), түлкүлөр (Vulpes), ири мышыктар (Panthera), жапайы мышык (Felis) жана кабан мышыктар (Crocuta) кирет.

Ылдыйкы үңкүрдөн табылган кичи сүт эмүүчүлөрдүн жыйнактары маанилүү хронологиялык жана экологиялык көрсөткүчтөрдү берет. Талаа лемминдин (Lagurus transiens/lagurus) эволюциялык баскычы орто плейстоцен доорун көрсөтөт. Түр курамы палеолит чөкмөсү боюнча салыштырмалуу бир түрдүү болуп, орто плейстоцен мезгилдеги бир нече жарганат (Chiroptera) түрлөрүн камтыйт, алардын ичинде ат мүйүз жарганаттар (Rhinolophus), чычкан кулак жарганаттар (Myotis), узун кулак жарганаттар (Plecotus) жана ийри канат жарганаттар (Miniopterus) бар.

Палеолит мезгилдеги жашоонун жашын аныктоо аракеттери аралаш натыйжаларга алып келген, бирок геостратиграфиядан (объекттин аз бийиктигин жана деңизге жакындыгын кошо алганда), ESR мезгилдештирүүсүнөн жана биостратиграфиядан алынган далилдердин жыйындысы үңкүрдөгү гомининдер менен аюулардын кезектешип болушу орто плейстоценин кийинки бөлүгүндө, тактап айтканда 7 же 8-Деңиз Изотоп Баскычтарында (учурдан мурда болжол менен 250 000 жана 180 000 жыл мурда) болгонун көрсөтөт.