Zagatala State Reserve

Загатала мамлекеттик жаратылыш коругу (азербайжанча: Zaqatala Dövlət Qoruğu) — Азербайжандын Загатала жана Балакан райондорундагы коргоо. Ал 1929-жылы Улуу Кавказ тоолорунун түштүк этегинин орто бөлүгүндө, Загатала жана Балакан райондорунун аймагында 25 200 гектар аянтта түзүлгөн. Ал Азербайжандагы Улуу Кавказ кыркасынын чыгыш капталдарында жайгашкан. Загатала коругу 1930-жылы Балакан коругу менен бирге өзүнчө коргоо катары түзүлгөн. Коругдун бийиктиги деңиз деңгээлинен 650дөн 3646 метрге чейин өзгөрөт. Коругдун негизиндеги флора тоо токойлору менен тоо шалбааларынан турат. Бул жерде азыркы флоранын миңден ашык түрү катталган. [2] Коругдун аймагы бир нече жолу өзгөргөн жана азыр 28 844 гектарды түзөт. Коругда 900дөн ашык өсүмдүк түрү бар, бул Азербайжан флорасынын 1/6 бөлүгүн түзөт. Коругдун аянтынын 60%дан ашыгы кеңтерек жалбырактуу токойлордон турат. Коругдун негизги максаты — Улуу Кавказ тоолорунун түштүк капталдарындагы сейрек өсүмдүктөрдүн табигый комплекстерин коргоо.

Жалпы маалымат

Загатала мамлекеттик жаратылыш коругу 1929-жылы Улуу Кавказ тоо кыркасынын орто бөлүгүнүн түштүк капталында, Азербайжандын Загатала жана Балакан райондорунун аймагында 23 844 гектар аянтта, Улуу Кавказдын түштүк бөлүктөрүндө таралган өсүмдүктөр менен жаныбарларды коргоо жана изилдөө максатында түзүлгөн. Азербайжан Министрлер Кабинетинин 2008-жылдын 17-октябрындагы чечими боюнча анын аянты Загатала жана Балакан токойлорду коргоо жана калыбына келтирүү жерлерин кошуу менен кеңейтилип, 47 349 гектарга жеткен. Коругдун бийиктиги деңиз деңгээлинен 650–1646 метр аралыгында.

Экология

Флора — эмен, шамшат, бук, карагач, жөкө, күлдун, каштан, жаңгак, аюу мисирдиги жана кайың дарактары. Темир дарак, кара карагат, зигир, чынар, шабдалы, сары рододендрон, гандалаш жана башка бадалдар коругдун токойлорунда кеңири таралган. Жашы 200–250 жылга жеткен, бийиктиги 30 метрге чейинки бук дарактары бар.

Фауна — коругда таралган өсүмдүктөрдүн он эки түрү, сүт эмүүчүлөрдөн сүлөөсүн жана каперкайык, канаттуулардан чоң күнөстор, бүркүттөр, кавказдыктар, кавказ курлары Азербайжандын Кызыл китебине киргизилген, жырткыч канаттуулар менен азыктанган кавказ шумкары IUCN Кызыл тизмесине киргизилген. Коругдун алдында жаратылыш музейи бар. Дагестан тоо эчкилери, элик, жапайы чочко, аюу, борсук, түлкү, токой мышыгы, сүлөөсүн, тыйын чычкан, суусар ж.б. жаныбарлар жашайт. Күндүн эң маанилүү маселелеринин бири — Загатала мамлекеттик жаратылыш коругунун аймагын кеңейтүү жана биосфералык мамлекеттик жаратылыш коругун түзүү. Азербайжандын Экология жана жаратылыш ресурстары министрлиги Министрлер Кабинетине петиция берген.

Дарыялар — коругдун аркылуу үч чоң, мол сууга бай дарыя агат: Мазымчай, Балакенчай жана Катехчай. Бул дарыялар Улуу Кавказ тоолорунун чокуларынан башталып, Алазан-Айричай өрөөнү аркылуу Алазан дарыясына куят.

Загатала аймагы аркылуу аккан Катех дарыясынын жээктери коругдун эки тарабынан катуу таш жана жарлар менен курчалган. Катехчайдын куймалары болгон Рочигелчай менен Килсачайдын кошулган жеринде дарылык сульфат-минералдуу булак кайнайт. Бул булактын жанында кичине платформа пайда болгон. Ошол платформада өтө байыркы чиркөөнүн урандылары бар. Чиркөөнүн боюнда, бул урандылардан болжол менен 800–1000 метр алыстыкта, өтө чоң Пичигел үңкүрү бар. Коругдун кызматкерлери үңкүрдү түнөп чыгуу үчүн колдонушат. Үңкүрдүн тышкы көрүнүшү өтө кооз жана таасирдүү, үңкүрдүн үстүндөгү монолиттик таштардын түзүлүшү дарыяга карай созулат, бул түзүлүштүн четтеринде жашыл жапырактуу лианалардын «дубалы» бар. Үңкүрдө 200–250 адам ыңгайлуу жайгаша алат. Бул жерде дайыма кургак. Үңкүрдү бук, шамшат, чынар, жөкө, карагач жана башка байыркы кеңтерек жалбырактуу дарак түрлөрүнөн турган токойлор курчап турат.

Чиркөө менен Катехчайдын кошулган жеринде өтө сүрдүү, кооз жана жетиштүү күчтүү шаркыратма пайда болгон, анын суусу 20 метр бийиктиктен тар таштуу капчыгайга агып түшөт. Бул шаркыратма Габиздере же Загатала шаркыратмасы деп аталат.

Жалпысынан, Загатала мамлекеттик жаратылыш коругунун аймагында болжол менен 10 шаркыратма бар жана 15–17 ар түрдүү сульфат-минералдуу булак кайнайт.