Zincirli Höyük

Зинжирли Хёйюк — азыркы Түркиянын Газиантеп провинциясындагы Анти-Тавр тоолорунда жайгашкан археологиялык эстелик. Жаңы Ассирия империясынын карамагында болгон мезгилде (б.з.ч. болжол менен 700-ж.) ал Самал деп аталган. Бул жер жок дегенде Эрте Коло доорунан бери негизделип, б.з.ч. 3000–2000-жылдар аралыгында гүлдөп өнүккөн, ал эми дөбөнүн эң бийик жеринен Орто Коло доорундагы (б.з.ч. болжол менен 2000–1600-ж.) дубал менен курчалган цитадель табылган.

Жайгашкан жери

Зинжирли Хёйюк Кара-Су дарыясынын өрөөнүнүн түндүк учунда жайгашкан. Эстелик өрөөндүн батыш тарабында, Аманус тоолорунун бутагында орун алып, аянты болжол менен 40 гектарды түзөт. Ал Каркемишти Киликиянын жалбырттуу түздүгү менен, андан ары батышта Анатолия менен байланыштырган кургактагы жол үстүндө жайгашкан.

Шаар диаметри 720дөн 800 метрге чейинки дээрлик тегерек, эки катар дубал менен корголгон. Күнгө кургатылган чопо кыштардан курулган ар бир дубалдын калыңдыгы үч метрден ашык болуп, алардын ортосундагы аралык жети метрди түзгөн. Дубалдарда болжол менен 100 күзөт мунарасы жана үч кире бериш болгон. Турак-жай аймагы шаар дубалдарынын ичинде жайгашкан.

Самал цитаделинде бит-хилани түрүндөгү бир нече сарай болгон, б.а. кире бериши жыгач мамылар менен кооздолуп, туурасынан жайгашкан негизги бөлмөсү бар сарайлар. Цитаделде ошондой эле Ассирия мезгилинен калган сарайлар жана кампалар болгон.

Эрте Коло доору

Самал эстелиги Эрте Коло доорунун III/IV мезгилинде (б.з.ч. болжол менен 2700–2100-ж.) мекендөөгө алынган.

Бул эстелик Анатолия соода тармагындагы соода борбору болушу мүмкүн деп болжолдонот, ал аркылуу металлдар Анатолиядан Жакынкы Чыгышка ташылган.

Орто Коло доорунун II мезгили

Жок дегенде б.з.ч. 1700–1650-жылдар аралыгында Зинжирли Хёйюк соода борбору болгон, атап айтканда, шар сымал идиш деп аталган өзгөчө сосуд менен ташылган шарап өндүрүшү жакын жердеги байыркы Сирия аймагы Маммада борборлошкон соодонун бир бөлүгү болгон. Зинжирли Тилмен Хёйюктөн түндүктө болгону 9 км алыстыкта жайгашкан, ал балким Алеппого негизделген Ямхад падышалыгынын жыйырма вассал майда мамлекетинин бирине айланган Залпа/Залвар падышалыгынын борбору болгон.

Жаңы казуулар Орто Коло доорунун II мезгилине (б.з.ч. болжол менен 1800–1700-ж.) таандык монументалдуу комплексти, ошондой эле б.з.ч. XVII кылымдын орто-аягында, балким, хетт падышасы I Хаттусили тарабынан кыйраган дагы бир курулушту (DD комплекси) аныктаган. Бул окуя жакында радиокарбон ыкмасы менен б.з.ч. 1632–1610-жылдар аралыгына, б.а. Орто Коло доорунун кечки II мезгилине (б.з.ч. болжол менен 1700–1600-ж.) таандык деп аныкталды.

Чикаго-Тюбинген экспедициясынын казуу иштери көрсөткөндөй, Зинжирлидеги Хилани I бит-хилани сарайы (аны алгачкы немис археологдору Темир доорундагы Самал мезгилине таандык деп эсептешкен) чындыгында Орто Коло доорунун II мезгилине (б.з.ч. болжол менен 1800–1650-ж.) таандык чоң, кеңири бөлмөлүү ийбадаткана болгон жана 10 радиокарбон датасы боюнча б.з.ч. XVII кылымдын орто-аягында кыйратылган. Кийинчерээк алынган кошумча үлгүлөр кыйратуунун датасын б.з.ч. болжол менен 1632–1610-жылдар менен аныктады. Зинжирлинин археологиялык эстелиги I Хаттусили тарабынан б.з.ч. болжол менен 1632–1610-жылдар аралыгында талкаланганынан кийин да таштап кетилген эмес, анткени Кеч Коло доорунда хетт мекендөөсүнүн жаңы далилдери табылган.

2020-жылы жакын жердеги Тилмен Хёйюк эстелиги I Хаттусилинин жылнаамаларындагы байыркы «Залпа» шаары менен «ынанымдуу түрдө аныкталды». Ошондой эле Кара деңизге жакын, Хаттушанын түндүгүндөгү Залпува жеринде жайгашкан дагы бир байыркы Залпа шаары бар. Ал түндүктөгү Залпа хетт мифологиясындагы «Канештин ханышасы» уламышында айтылат. Мурда окумуштуулар I Хаттусили талкалаган «Залпанын» кайсы жерде жайгашканын так биле алышкан эмес жана аны түндүктө деп ойлошкон.

Кеч Коло доору

Бул жер хетт жана Митанни мезгилдеринде таштап кетилген деп эсептелчү, бирок 2021-жылдагы казуу мезгили Кеч Коло доорундагы (б.з.ч. болжол менен 1600–1180-ж.) хетт мезгилинде мекендөөнүн далилдерин көрсөттү.

Темир доору

Килямуванын жазуусуна ылайык, Темир доорунун II мезгилиндеги Зинжирли шаары болжол менен б.з.ч. 900-жылы негизделген. Габбардын аты анын негизинен лувия элдери жашаган аймакта бийликти колго алган арамей башчысы экенин көрсөтөт.

Бул аймак Темир доорунда (Темир IIA мезгили) гүлдөп өнүккөн, алгач лувия тилдүү Жаңы Хетттердин карамагында болгон, кийин шаар тез эле падышалыкка айланган. Б.з.ч. IX–VIII кылымдарда ал Жаңы Ассирия империясынын карамагына өтүп, б.з.ч. VII кылымга карата түздөн-түз башкарылуучу Ассирия провинциясына айланган.

Арамей падышалыгы

Арамей падышалыгы бул жерде б.з.ч. 900-жылдардын башынан 713-жылга чейин гүлдөп өнүккөн, борбору Зинжирлиде болгон. Анын өз тили — самал тилинде аты Йадия же Йадия болгон. Ассириялыктар аны Самал деп, ал эми арамей тилинде Яуди же Яуди деп аташкан. Бул б.з.ч. биринчи миң жылдыктын башында Жакынкы Чыгыштагы орто чендеги мамлекеттердин бири болгон.

Мурда лувия эли жашаган бул шаар-мамлекетти он бир арамей падышасынан турган династия башкарган. Ал Нур тоолорунун жанында жайгашкан. Династиянын бешинчи падышасы Килямуванын монументалдуу жазуусу — тарыхый маалымат берген эң байыркы жазуу. Кийинчерээк дагы төрт падыша жазуу калтырышкан. Булар ушул мезгил жөнүндөгү тарыхый маалыматтардын негизги булактары болуп саналат.

Арамей династиясынын негиздөөчүсү — болжол менен б.з.ч. 900-жылдарга таандык падыша Габбар. II Панамуванын мезгилине таандык падышалык стелалар менен таш такталар да маанилүү.

Ошондой эле бул жерден 1943-жылы Килямуванын скипетри табылган. Бул байыркы финикия алфавитине окшош жазуу түшүрүлгөн кичинекей алтын буюм.

Падышалык б.з.ч. X кылымдын аягында орто чендеги мамлекетке айланган. Ал шаар-мамлекеттен кеңейип, Каркемиштен жана Адана тегерегиндеги Кведен аймактарды алган, ошону менен бирге көз каранды эмес бойдон калган. Ал Киликиянын курамына кирген эмес.