Ayaz-Kala

Ayaz-Kala is een archeologische vindplaats in het district Ellikqala in Karakalpakstan, in het noorden van Oezbekistan, gebouwd tussen de 4e eeuw v.Chr. en de 7e eeuw n.Chr. De vindplaats ligt op een heuveltop met uitzicht over de Kyzylkumwoestijn en omvat de ruïnes van een oude Chorezmische vesting.

Geschiedenis

De vindplaats bestaat uit drie vestingen die werden gebouwd tussen de 4e eeuw v.Chr. en de 7e eeuw n.Chr. Deze vestingen maakten deel uit van een reeks forten aan de rand van de Kyzylkumwoestijn, die bescherming bood tegen invallen van nomaden en de Saken uit de delta van de Syr Darya. Een deel van Ayaz-Kala werd in de tweede eeuw gebouwd door het Kushanrijk. Men vermoedt dat de inmiddels vervallen vesting werd opgericht als onderdeel van een keten van grensforten die de randen van de Kyzylkumwoestijn bewaakten. Naast de geërodeerde resten van de verdedigingswerken zijn op de vindplaats ook de overblijfselen van verschillende woonstructuren blootgelegd.

Ayaz-Kala 1

Ayaz-Kala 1 is een vesting die dateert van het einde van de 4e of het begin van de 3e eeuw v.Chr. In deze periode had Chorezm zich onafhankelijk gemaakt van Perzië. Ayaz-Kala 1 maakte deel uit van een keten van vestingen die de landbouwnederzettingen beschermde tegen aanvallen van nomaden. De vesting ligt op de top van een ongeveer 100 m hoge heuvel, die een weids uitzicht biedt over de omliggende vlakten. Ze heeft een rechthoekige plattegrond met zijden van 182 en 152 m lang. De hoofdas loopt van zuid naar noord.

Aan het zuidelijke eind van deze as ligt een vierkante poort, een typisch element van de grensvestingen van Chorezm. De aanvalsroute van de vijand liep parallel aan de zuidoostelijke muren, waardoor indringers van bovenaf konden worden bestookt. Een massieve poort, verdedigd door twee rechthoekige torens, leidt naar een kleine rechthoekige kamer. Deze kamer werd aan alle zijden overzien door hoge muren, van waaraf boogschutters de vijand konden beschieten als de eerste poort doorbroken werd.

De omwalling van de vesting bestaat uit een binnen- en een buitenmuur, met daartussen een overwelfde gang van ongeveer 2 m breed. Boven de gewelven lopen de muren door en vormen zo een beschermd weergangpad. De muren zijn tot 10 m hoog en aan de voet 2,2 tot 2,4 m dik. In de 3e eeuw v.Chr. werden de muren versterkt met 45 halfelliptische wachttorens, die aan de noordzijde 11,5 m en aan de oost- en westzijde 14 m van elkaar verwijderd stonden.

De vesting lijkt tot in de 1e eeuw n.Chr. in gebruik te zijn geweest en diende mogelijk tot in de vroege middeleeuwen als toevluchtsoord voor de lokale bevolking.

Ayaz-Kala 2

Ayaz-Kala 2 is een feodale vesting uit de periode van de 6e tot de 8e eeuw n.Chr., ten tijde van de Afrighiden. Ze werd gebouwd op de top van een ongeveer 40 m hoge kegelvormige heuvel, ten zuidwesten van Ayaz-Kala 1. De vesting bestaat uit een ingang aan de zuidwestzijde en een ovaalvormig hoofdgebouw.

In de 6e tot 8e eeuw n.Chr. werd Chorezm geregeerd door de Afrighidische dynastie van de Chorezmsjahs. In deze periode ontstond een nieuwe klasse van feodale grootgrondbezitters, de zogeheten "dihqans". Zij waren afstammelingen van de oude adel, van hovelingen of van soldaten die voor hun militaire verdiensten waren beloond. Hun landgoederen werden "rustaq" genoemd. Ze woonden in "donjons", kleine vierkante forten omringd door een verdedigingsmuur. Een belangrijk voorbeeld, Yakke Parsan genaamd, ligt 10 km ten zuiden van Ayaz-Kala.

Ayaz-Kala 2 werd gebouwd van rechthoekige kleibakstenen op een fundering van "paksha" (leem/stro). De bovenste delen van de buitenmuren waren kanteelvormig. Het gebouw was versterkt met lage borstweringen en een reeks schietgaten. Aan de zuidzijde van het fort bevond zich een 50 m lange, hellende, door mensen aangelegde trap.

Het hoofdgebouw wordt beschouwd als een paleis met woonvertrekken, ceremoniële zalen met plafonds die door meerdere zuilen werden gedragen, en een vuurtempel, rijkelijk versierd met muurschilderingen. Dit gebouw lijkt de residentie te zijn geweest van een feodale heer die trouw was aan de Chorezmsjah. Het werd in de 4e eeuw n.Chr. gebouwd en door twee afzonderlijke branden verwoest. Het paleis werd in de 6e en 7e eeuw n.Chr. als woonhuis gebruikt. Aan de voet van de vesting lag een uitgestrekt stedelijk bouwcomplex.

Ayaz-Kala 3

Ayaz-Kala 3 is een versterkt garnizoen dat dateert uit de 1e tot 2e eeuw n.Chr. Het monumentale gebouw in de noordoostelijke hoek is mogelijk al in de 5e of 4e eeuw v.Chr. gesticht. De vindplaats beslaat een oppervlakte van ongeveer 5 hectare.

De omwalling behoort tot de grootste vestingen van Karakalpakstan. Ayaz-Kala 3 is 66 procent groter dan Ayaz-Kala 1. Ze heeft de vorm van een parallellogram met zijden van 260 m en 180 m lang. De constructie van de buitenmuur is vergelijkbaar met die van Ayaz-Kala 1. De buitenmuren zijn 7,5 m breed. De ronde wachttorens hebben een diameter van 8 m. De vesting werd in de onderste delen opgetrokken uit paksha en in de bovenste delen uit metselwerk van adobeblokken. De ingang aan de westzijde bestaat uit een S-vormige uitstulping van de buitenmuur. Het binnenterrein van de vesting is leeg.

De monumentale gebouwen in de noordoostelijke hoek beslaan een oppervlakte van 2400 m². Het gebouw heeft 40 kamers, die door twee centrale gangen in vier groepen zijn verdeeld. Aan drie zijden van de gebouwen zijn de resten van een smalle gang te zien. De zuidelijke en oostelijke muren hebben vierkante wachttorens van ongeveer 2×2 meter.

Men veronderstelt dat Ayaz-Kala 3 in de Kushantijd dienstdeed als garnizoen of als residentie van de heerser en toevluchtsoord voor de lokale boerenbevolking, en dat een kleine troepenmacht Ayaz-Kala 1 als uitkijkpost gebruikte.