Kariye masjidi

Xora cherkovi yoki Kariye masjidi (turkcha: Kariye Camii) – Turkiyaning Istanbul shahri Edirnekapi mahallasida XVI asrdan buyon, asosan, masjid sifatida foydalanilgan oʻrta asr yunon pravoslav cherkovi binosi. Masjid, asosan, oʻzining Vizantiya imperiyasi soʻnggi hukmronlik davri meʼmorchilik uslubida ishlangan mozaikalari va fresklari (devorga ishlangan rasm) bilan mashhur.

Xori monastiri ( cherkovi ) Vizantiya meʼmorchilik sanʼatining yorqin namunalaridan biri hisoblanadi. XVI asrda Usmonlilar imperiyasi davrida cherkov masjidga aylantirilgan. 1945-yilda muzeyga, 2020-yilda esa Prezident Recep Tayyip Erdoğan tomonidan masjidga aylantirilgan. Binoning ichki qismi Usmonlilar davrida musulmonlarning namoz oʻqishlari paytida koʻzga tashlanmaydigan Vizantiya nasroniy mozaikalari va fresklari bilan qoplangan. Bino dunyoviylashtirilib, muzeyga aylantirilgach, mozaika va fresklar ham qayta tiklangan.

Xora masjidi Istanbul shahri, Fotih tumanining gʻarbiy qismida joylashgan.

Birinchi bosqich (IV asr)

Xora cherkovi dastlab IV asr boshlarida Oltin shox janubida Konstantin I tomonidan Konstantinopolning shahar devorlari tashqarisida monastir majmuasining bir qismi sifatida qurilgan. Biroq Theodosius II 413–414-yillarda quruqlikda devorlar qurdirgan vaqtda, cherkov shahar mudofaasiga qoʻshilgan, ammo Xora nomini saqlab qolingan.

Ikkinchi bosqich (XI asr)

Binoga ishlatilgan qurilish materiallarining aksariyati 1077–1081-yillarga toʻgʻri keladi, Alexius I Comnenusning qaynonasi Maria Doukaina Xora cherkovini xoch yoki kvinkunx shaklida qayta tiklagan boʻlib, bunday qurilish uslubi oʻsha davrda juda mashhur meʼmoriy uslub hisoblangan. XII asrning boshlarida cherkov qisman qulab tushgan, bunga oʻsha vaqtda sodir boʻlgan zilzila sabab boʻlishi mumkin.

Uchinchi bosqich: yangi bezak (XIV asr)

Xora cherkovi Alexiusning uchinchi oʻgʻli Isaac Comnenus tomonidan qayta qurilgan. Biroq qurilishning uchinchi bosqichidan keyingina, yaʼni oradan ikki asr vaqt oʻtib, cherkov hozirgi koʻrinishida qurib birkazilgan. Vizantiyaning kuchli davlat arboblaridan biri Theodore Metochites cherkovga koʻplab ajoyib mozaika va fresklar bilan ishlov berdirgan. Theodore tomonidan 1315–1321-yillarda cherkov interyeriga nozik bezaklar ishlangan. Mozaika tasvirlari Paleolog Uygʻonish davrining eng yaxshi namunalari hisoblanadi, biroq ularning mualliflari hanuzgacha nomaʼlum boʻlib kelmoqda. 1328-yilda Theodore oʻz qoʻl ostidagi Andronicus III Palaeologus tomonidan surgunga joʻnatilgan. Biroq ikki yil oʻtib, unga shaharga qaytishga ruxsat berilgan va umrining soʻnggi ikki yilini Xora cherkovida rohib sifatida oʻtkazgan.

Konstantinopol zabt etilgunga qadar

1453-yilda Konstantinopolning soʻnggi qamalida, Usmonlilar hujumidan omon saqlash maqsadida aholini himoya qilishga kirishgan Theotokos Hodegetrianing ikonasi Xoraga olib kelingan.

Kariye masjidi (taxminan 1500–1945)

Shahar Usmonlilar imperiyasi qoʻliga oʻtganidan taxminan ellik yil oʻtgach, Sulton Boyazid II ning sodiq navkarlaridan hisoblangan Hadim Ali Posho Xora cherkovini Kariye masjidiga (turkcha: Kariye Camii) aylantirishni buyurgan. „Kariye“ soʻzi yunoncha „Xora“ nomidan olingan. Islom diniga koʻra masjidlarda ramziy tasvirlardan foydalanish taqiqlanganligi sababli, mozaika va fresklar gips qatlami bilan qoplagan.

Mintaqada tez-tez sodir boʻladigan zilzilalar sanʼat asarining tashqi va ichki koʻrinishiga oʻz taʼsirini oʻtkazmay qolmagan.

Muzey, badiiy restavratsiya (1945–2020)

1945-yilda bino Turkiya hukumati tomonidan muzeyga aylantirilgan. 1948-yilda Amerikaning Vizantiya instituti va Dumbarton Oaks Vizantiya tadqiqotlari markazidan tashrif buyurgan amerikalik olimlar Thomas Whittemore va Paul A. Underwood restavratsiya dasturiga homiylik qilgan. Oʻsha paytdan boshlab bino masjid sifatida faoliyat koʻrsatishni toʻxtatgan. 1958-yilda muzey Kariye Müzesi sifatida qayta ochilgan.

Masjidga aylantirilishi (2020–bugunga qadar)

2005-yilda doimiy fondlar, tarixiy ashyolar va atrof-muhitga xizmat koʻrsatish uyushmasi Xora cherkovining muzey sifatida faoliyat yuritishiga eʼtiroz bildirib sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilgan. 2019-yil noyabr oyida Turkiya Davlat kengashi, Turkiya oliy maʼmuriy sudi uni masjidga aylantirish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan. 2020-yil avgust oyida esa Xora cherkovi maqomi masjidga oʻzgartirilgan.

Xora cherkovini masjidga aylantirish harakati Gretsiya Tashqi ishlar vazirligi hamda yunon pravoslav va protestant xristianlari tomonidan qoralangan. Bu esa Turkiya hukumati tomonidan keskin taniqdlarga sabab boʻlgan.

2020-yil 30-oktyabr juma kuni – 72 yildan keyin ilk bora masjidda musulmonlar namoz oʻqigan.

Interyeri

Xora masjidi Istanbuldagi boshqa Vizantiya cherkovlari kabi unchalik katta maydonni egallamaydi (742,5 m²), lekin deyarli butunlay saqlanib qolingan ichki bezaklari tufayli ular orasida ajralib turadi. Bino uchta asosiy hududga boʻlingan: kirish zali (narteks), cherkovning asosiy qismi – naos (minora) hamda yon cherkov (parekleziya). Binoda oltita gumbaz mavjud: ikkitasi ezonarteks ustida, biri parekleziya ustida va uchtasi naos ustida joylashgan.

Narteks

Xora masjidining asosiy gʻarbiy eshigi narteksga ochiladi hamda tashqi (eksonarteks) va ichki (esonarteks) qismlarga boʻlinadi.

Eksonarteks

Eksonarteks (tashqi narteks) cherkovning ilk kirish qismidir. Eksonarteks eni 4 m va uzunligi 23 m boʻlgan koʻndalang yoʻlak hisoblanadi. Eksonarteksni bezab turgan mozaik tasvirlarga quyidagilar kiradi:

Yusufning orzusi va Bifleemga sayohati;

Soliq uchun roʻyxatga olish;

Tugʻilgan kun;

Sehrgarlarning sayohati;

Shoh Herodning soʻrovi;

Misrga parvoz;

Qirol Herod tomonidan buyurilgan ikkita qirgʻinlar freski;

Farzandlariga motam tutayotgan onalar;

Yahyoning onasi Elizabetning parvozi;

Yusufning tush koʻrishi va Muqaddas oilaning Misrdan Nazaretga qaytishi;

Masihning Fisih bayrami uchun Quddusga olib borilishi;

Yahyoning Masih haqida guvohlik berishi;

Moʻjiza;