Csákvári Cave

Csákvári-gʻor Magriyada joylashgan va qadimgi hayvon qoldiqlari bilan mashhur gʻorlarning biridir. Vértes togʻ tizmasining maxsus himoyalangan ikki gʻori orasida biri, ikkinchisi Vértessomlói-gʻor. Togʻ tizmasining uchinchi eng uzun gʻori, lekin bir muddat togʻ tizmasining eng uzun gʻori ham boʻlgan.

Tavsifi

Vértes togʻ tizmasining DK tomonidagi chetida, Csákvár tashqarisida, qishloqning DNy tomonida joylashgan, 204 m balandlikdagi Nagy-tepe (Guba-tepe) yonidagi K tomonidagi tosh devorida, 190 m dengiz sathidan balandlikda gʻor kirish joyi joylashgan. Togʻning gʻorni koʻrsatadigan dolomit toshlari uzoqdan Csákberény tomon yoʻnaltirilgan sanoat yoʻli orqali koʻrinadi, lekin gʻor kirish joyi zich oʻsimliklar tufayli deyarli sezilmaydi. Gʻorga Csákvárdan boshlanadigan, yashil chiziq bilan belgilangan, keyin undan tarmoqlanib chiqqan, yashil gʻor (Ω) belgili turist yoʻli orqali yetib borish mumkin. Turist xaritalarida gʻor joyi gʻor belgisi va nomi bilan koʻrsatilgan.

Ruxsatsiz ham tashrif buyurish mumkin boʻlgan gʻorning uzunligi 87,5 m, vertikal yoyilishi 10,5 m, chuqurligi 1,5 m, balandligi 9 m, gorizontal yoyilishi 36 m va hajmi 182 m³. Yuqori triass asosiy dolomitsida paydo boʻlgan gʻor deyarli bir-biriga perpendikulyar, kesma yoʻnalishdagi yoriqlar boʻylab, korroziya tufayli shakllangan. Yoriqlardan uchta tashqi yuzaga chiqadi va gʻor oldida deyarli toʻgʻri burchakli boʻshliq hosil qiladi. Oldingi qismda, yoriqlarning davomiyligi sifatida, taxminan 3,5 m chuqurlikdagi, 5 × 2 m oʻlchamdagi chuqur joy mavjud. Bu ehtimol qazish paytida qazilgan, chunki eski tavsiflarga koʻra gʻor gorizontal maydondan ochilgan.

Uchta kirishdan oʻrtadagi, teskari V harfi shaklidagi, taxminan 6–7 m balandlikdagi kirish asosiy yoriqqa olib boradi, hozirda oldingi qismda joylashgan chuqurlik tufayli biroz qiyin yetib boriladi. Bu Ny tomoniga yoʻnalgan, qulay yuriladigan, taxminan 30 m uzunlikdagi yoʻlakni fosil va faol tomchilash toshlari bezaydi. Yoʻlak oxirida 6 m balandlikdagi bir qamish choʻkadi. Ichki qismlarda bir necha metr uzunlikdagi, qalin ildizlar teshikdan shift yoriqlaridan oʻtib, devorlar boʻylab tushadi. Oldingi qismda joylashgan chuqurning oʻng tomonida qorongʻu, asosiy yoriqdan ancha tor, 1–1,5 m kenglikdagi yoriq ham yoʻlak tizimiga kiradi. Bu yoʻlak oxirigacha ochiq, tepasi bir-biriga ustun tushgan, singan katta tosh bloklaridan iborat. Taxminan 0,5 m kenglikdagi juda tor, kesma yoʻnalishdagi yoriq asosiy yoriq bilan bogʻlanadi. Bu qism tor kesimiga qaramasdan nisbatan qulay, koʻcha kiyimida ham yurish mumkin, chunki devorlari quruq va toza, balandligi esa hech qayerda tashqariga chiqishga majbur qilmaydi.

Gʻor devori koʻplab joylarda suzib kiruvchi suvlar tufayli juda namdir. Shuning uchun (asosan kirish yaqinida) koʻp mox va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Uchinchisi, chap tomondan ochiladigan yoriq qisqa va tor, bir necha metrdan keyin torayadi. Ushbu yoriqdan chap tomonga, taxminan 2 m balandlikda, rim davriga oid, lotin tilidagi bir yozuv joylashgan. Uning toʻliq matni qiyin oʻqiladi, bir tomoni tabiiy vayronlanish, ikkinchi tomoni esa yangi chizilgan izohlar tufayli. Togʻning uchinchi eng uzun gʻori Vértessomlói-gʻor va Gánti-gʻoridan keyin keladi.

1939‑yilda birinchi marta Csákvári‑barlag deb nomlangan bu barlag adabiyotda paydo boʻldi. Barlag adabiyotda Báracháza (Kadić 1926), Báracháza‑barlag (Földváry 1935), Báracháza barlag (Polgárdy 1939), Báraczháza (Láng 1926), Barcaháza (Szeghalmy 1937), Bárcaháza‑barlag (Szeghalmy 1937), Csákvár Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Csákvárer Höhlung (Horváth 1966), Csákvári Báracháza‑barlag (Kocsis 1975), Csákvári barlag (Polgárdy 1939), Csákvári‑Eszterházy‑barlag (Bertalan, Schőnviszky 1976), Csákvári‑sziklaüreg (Hír, Borzsák 2003), Csákvári sziklaüreg (Kadić 1926), Esterházi‑barlag (Kadić 1936), Esterházy‑barlag – bu nom Esterházy Móric nomi tufayli kelgan – (Kaán 1931), Esterházy barlag (Polgárdy 1939) va Eszterházy‑barlag (Marosi 1937) nomlari bilan ham ataladi.

Oʻslentaniy topilmalar

Bu yerda 180 turdagi hayvon turlari topildi. Topilmalar orasida jurada va past pliotsen davrida yashagan hayvonlarning qoldiqlari ham bor edi. 10–12 million yil oldin yashagan qadimiy hayvonlar, jumladan uch barmoqli mamut (Hipparion primigenium), qadimiy jirafa, mastodon (Gomphotherium longirostre), qirqichli yoʻlbars (Machairodus cf. Aphanistus) va Csákvári gʻiyoh (Allohyaena kadici) qoldiqlari topildi. Bu topilmalar Yevropada oʻziga xosdir.

Csákvári topilmalar toʻplami asosan erta Hipparion faunaiga tegishli deb hisoblanadi. Bu davrda hayvonlar oʻtloq‑xususiyatli, savanna kabi muhitda yashar edi. Topilmalar qiziqarli tomoni shundaki, bu hayvonlar jamoasi barlag ichida yigʻilgan, ehtimol barlagda yashovchi gʻiyohlar atrofda oʻlik hayvonlarni olib kirgan.

Arxeologik topilmalar

Qazish ishlarida Würm‑muzlik davrida yashagan odamlarning asboblari va zargarlik buyumlari ham topildi. Qiziqarli tomoni, 50‑30 ming yil oldin yashagan odamning barmoqlar suyaklari, shuningdek, teshikli chizilgan toshlar va hayvon suyaklaridan yasalgan asboblar ham oʻziga xosdir. Rim davrida barlagda Diana xudoyasi hurmatiga moʻjaz ibodatxona qurilgan, bu esa topilgan yozuvda tasdiqlanadi: “Dianaga bagʻishlab Marcus Aurelius Constantinus pretorian veteranining shartnomasini xursandlik bilan bajardi. A. Constantinus oʻz xarajatlari bilan barpo etdi”.