Danca Cave

Danca-gʻor Magriyaoroshning qatʼiy himoyalangan gʻorlaridan biridir. Aggteleki Milliy Park hududida joylashgan. Gʻor Aggteleki‑karszt va Slovak‑karsztning boshqa gʻorlari bilan birga 1995‑yildan boshlab Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Aggteleki‑karsztning yettinchi eng uzun gʻori.

Tavsifi

Égerszög markazidan taxminan 2,5 km masofada gʻorning kirish joyi joylashgan. Gʻor kirish joyi Égerszögdan Ny‑ga yaqin Tót‑vodiyning sharqiy tomonida, vodiy pastligidan 7 m balandlikda, taxminan 52 m masofada. Tabiiy kirish kichik tosh devorining tagida joylashgan. Gʻor triász davri wetterstein kiremidan hosil boʻlgan, lekin baʼzi joylarda kiritilgan tosh qatlami dolomitdir. Odatda kuzgi yomgʻirlar va bahoriy qor erishlari paytida ichidan suv chiqadi va gʻordagi daryo daryosi ham shu paytda suv bilan toʻladi. Eng katta suv oqimi 5 m³/soniya. Baʼzi joylarda doimiy suvli kichik koʻllar mavjud, masalan Sifon‑xona, Sauna nomli joy va Hammom nomli joyda. Suv boʻyoqlari yordamida Pitics‑togʻining etagida joylashgan Nomsiz‑yutuvchi va Gyökérkúti‑yutuvchi suvlar bu gʻorda chiqishi tasdiqlangan. Balázs Dénes Danca-gʻorni va suv yutuvchilar orasidagi nomaʼlum boʻlimni Piticsi-gʻor tizimi deb nomlagan. Hozirda uning oxiri Gyökérkúti‑suv yutuvchiga yaqin, shuning uchun taxminiy Piticsi-gʻor tizimi asosiy yoʻli butun uzunligi boʻylab maʼlum boʻldi. Tündér‑tarmoqli boʻlim deyarli suv yutuvchiga yetadi.

Bargʻning tuzilishi oddiy. Bir egri Asosiy tarmoqlik, 170 m uzunlikdagi yon tarmoq, shuningdek bir necha kichik yuqori yoʻllar va yon yoʻllardan iborat. Vaqti-vaqti bilan suv olib keluvchi, hosilalarda kam, shoxli tosh ustunlari, sinliqlar bilan boʻlinib, daryo kabi asosiy tarmoqning boʻshligʻi kalit teshigi va yangi yil daraxtiga oʻxshash. Ikki qismi bor, shunday deb ataluvchi eski qism, u 1981-gacha maʼlum boʻlgan va shunday deb ataluvchi yangi qism, unga 1981‑yilda kirilgan, keyinchalik bu yerda qoʻshimcha muhim kashfiyotlar amalga oshirilgan. Eski qism nisbatan keng va oson yuriladigan. Yangi qism nisbatan tor va bir xavfli, qumtepa boʻlinma hamda juda tor qoldiq labirint orqali yoʻl olib boradi. Bargʻning eski qismiga erkin kirish mumkin, faqat eng xavfli qismi oldida, Szilvamag nomli boʻlimda yopilgan. Szilvamagdan, oʻrtacha bir gʻoriy yurish paytida toʻrt qoʻl bilan, koʻp marta egilib, doimiy yopiq boʻlgan sifonga yetish mumkin.

Kashf etilganda sifon suvini nasoslash orqali bargʻ ichiga oʻtish amalga oshirilgan. Olib tashlangan suvli sifon xavfli, chunki uning ortida koʻp suvni ushlab turuvchi bir agʻyagʻat bor va uning yorilishi bilan sifon yana toʻldiriladi. Sifondagi shoxli shift suv sathidan taxminan 2,4 metr pastga tushadi. Uning oʻtish uchun suv sathini taxminan 2,8 m ga pasaytirish kerak. Bu taxminan 30 m³ suv nasoslash orqali amalga oshiriladi. Shundan soʻng sifon pastida taxminan 1,3 m chuqur yupqa loy suyuqligi oʻtishni qiyinlashtiradi. Sifondan keyin kalit teshikli boʻshliq va tunnel boʻshliq yoʻllar mavjud, lekin bargʻ yoʻllarini solishtirganda, kalit teshikli boʻshliq va yangi yil daraxti boʻshliq bu qismga koʻproq xos. Tomchilar toshli qumtepa davom etuvchi yoʻlni oxirgi qumtepa zonada yopadi, bu yerda keyingi tadqiqotlar xavfli.

Faqat asosiy tarmoqlik oxirida va yon tarmoqlikda yongʻoq rangli va oq rangli tomir toshlar, stalaktitlar, masalan, radish tomir toshlari, heliktitlar va saman tomir toshlari, shuningdek, loyga oʻrnatilgan, tomir poʻstlogʻiga oʻsgan kichik tomir ustunlar, boshqa nomi bilan loy stalagmitlar koʻrinadi. Koʻplab tomirlar unda rivojlangan, lekin asosiy speleologik qiymatini gʻor suv oqimi tomonidan shakllangan shakl boyligi tashkil etadi. Baʼzi joylarda meander stalaktitlar paydo boʻlgan. Eng katta zal – Nagy-omladékterem, uzunligi 17 metr, balandligi 10 metr va kengligi 6 metr. Gʻorizontal yoyilishi shimol‑janub yoʻnalishda 570 metr. Koʻrish uchun Aggteleki Milliy Bogʻ Boshqarmasining ruxsati kerak va faqat taxminan 400 metr uzunlikdagi, bir sifon orqali, bu davom etishni toʻxtatadigan, boʻlishi mumkin.

Aggteleki‑karsztning yettinchi eng uzun gʻori, Baradla‑gʻori, Béke‑gʻori, Szabadság‑gʻori, Vass Imre‑gʻori, Meteor‑gʻori va Kossuth‑gʻori ortidan.

Gʻor adabiyotida Danca Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Danca‑lyuk (Bertalan, Schőnviszky 1973‑1974), Dancalyuk (Jaskó 1933), Dancza‑gʻori (Balázs 1967), Dancza‑lyuk (Jakucs 1961), Gancza‑lyuk (Jakucs 1953), Ganza‑lyuk (Szunyogh 2003), Ganzalyuk (Jakucs 1953), Pitics‑gʻori (Balázs 1960), Piticsi‑gʻori (Balázs 1960) va Piticsi‑gʻor tizimi (Kordos 1984) nomlari bilan ham uchraydi. 1914‑yilda Danca‑gʻori birinchi marta adabiyotda Kadić Ottokár tadqiqotida nomlangan. Dancza János nomli gʻor izlovchi boʻlgan, lekin Danca‑gʻori uning nomidan kelmagan, gʻor haqidagi adabiyotda Dancza‑gʻori nomi ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

Balázs Dénes 1960‑yilgi tadqiqotida yozilgan, bir rivoyatga koʻra, turklar oldidan qochayotgan qishloq aholisi gʻorda yashirishga harakat qilgan, lekin dushman kirish joyida ot otib, qishloq aholisi tutun tufayli nafas olishni toʻxtatgan. Balázs Dénes 1957‑yilgi qoʻlyozmasida birinchi boʻlib Strömpl Gábor xabar bergan, u 1911‑yilda hududni oʻrganib chiqqan. Uning tadqiqot natijalari haqida 1912‑yilda chop etilgan tadqiqotda Danca‑gʻori keltirilmagan.

1913‑yilda Kadić Ottokár gʻoyani oʻrganib chiqqan va Pongrácz Jenő yer egasi taklifiga binoan sinov tadqiqotlarini amalga oshirgan. Gʻoyada inson va hayvon suyaklari, gʻisht parchalari va bronza tayyorlangan buyumlar topilgan. Uning qayd etgan gʻoya oʻrganish maʼlumotlari yoʻqolgan. 1933‑yilda Jaskó Sándor gʻovak tizimini oʻrganib chiqqan, u 85 metr uzunlikda boʻlgan. 1956‑yil bahorida Kinizsi Gʻoya Tadqiqot Guruhi tadqiqot boshlagan va shu yilda suv boʻyoq bilan aniqlagan, «Névtelen‑nyelő» suvlari gʻoyada paydo boʻlishini, lekin tuzlash va elektr qarshilik oʻlchagich bilan bajarilgan gidrologik tadqiqot «Gyökérkúti‑víznyelő» bilan aloqani koʻrsatmagan.