Eskiyapar Höyük

Eskiyapar Höyük, Çorum viloyatining markazining janubida, Alaca tumanining 6 km. gʻarbida, eski Eskiyapar qishlogʻi ostida, Hüseyinabad dashtida joylashgan bir höyüktir. Qishloqning yoʻl ochishi sababli kelgan zararlarni oldini olish va qazish ishlariga imkon berish maqsadida 1983‑84 yillarda qishloq koʻchirilib, höyük ochilgan. Tepaning diametri 350 metrga yetadi, bu hududning katta höyüklaridan biri boʻlib, balandligi 13 metrdir. Joylashuvi jihatidan Alacahöyük, Boğazköy va Şapinuva (Ortaköy) kabi muhim Hitit markazlarining deyarli geometrik oʻrtasida joylashgan.

Qazishmalar

Höyük juda qadimgi davrlardan beri maʼlumdir. Eng eski yozuv 19‑asrda W. J. Hamiltonning yozuvi hisoblanadi. Höyükda birinchi boʻlib 1945 yilda Alaca Höyük qazish guruhi aʼzosi Ekrem Akurgal tomonidan sondaj amalga oshirilgan. Keyinchalik Anadolu Madaniyatlari Muzeyi mudiri Raci Temizer rahbarligida 1968‑83 yillarda qazilgan. Ikkinchi davr qazishlari 1992 yilda Çorum Muzeyi nomidan I. Ediz rahbarligida amalga oshirilgan. Uchinchi davr qazish ishlari 2010 yildan boshlab Doʻc. Dr. Tunç Sipahi rahbarligida olib borilmoqda.

Qatlamlanish

Höyükda yana Bizans, Rim, Galat va Frig yerleşmalari aniqlangan. Ularning ostida Geç Temir Çaği, Orta Temir Çaği va Erken Temir Çaği qatlamlari mavjud. Biroq Erken Temir Çaği qatlamining ostida undan ham qadimgi davrlarga taalluqli yerleşmalar boʻlishi taxmin qilinmoqda. Masalan, koʻrib chiqilayotgan bir mevalik qismi Kalkolitik Çağ yerleşmasi deb taʼriflanadi. Boshqa tomondan, Eskiyaparning Eski Hitit davri va Hitit Imperiyasi davrlarida juda muhim deb hisoblangan bir yerleşma ekanligi tushuniladi. Bu qatlamlar bilan bogʻliq dini va boshqaruviy tuzilmalar ochilgan. Shundayki, Eskiyaparning Hitit shahri Ankuwa ekanligi ilgari surilmoqda. Bundan tashqari, butun höyük boʻylab tarqalgan rivojlangan bir Temir Çaği qatlami qazilgan.

Buluntular

İlk dönem qazılarda Bir aslan rölyefi, Bizans mezar taşları, dini qurilish qoldiqlari va Rim davridan qolgan yoʻl belgisi toshlari topilgan.

Erta temir asr joylashuvining bir shahar xususiyatlari borligi tushunilgan. Bu qatlamda koʻrib chiqilgan gil-choynak topilmalar Alacahöyük ETÇ gil-choynak bilan bir xil. ETÇ III. Olami oxirgi bosqichlariga sanalgan ikki bino ichida, tagida ochilgan chuqurga diqqat bilan qoʻshilgan ikki xazina ombori topilgan. Bino, yongʻin bilan vayron boʻlishdan oldin, xavfdan qochish uchun qoʻshilgan deb hisoblanadi. Shahar, ehtimol, hujumga uchragan edi va bu xazinalarning egalari ularni chiqarishga hech imkon topa olmagan. Bu xazinalardan birida ikki kumush piyola, kumush uzun tutqichli tavaga, kumush kosa va elektrumdan marosim balchasi, oltin sirgʻalar, oltin bilakuzuk va gerdançe, oltin, kumush va akik marvaridlar, kiyim boʻlaglarini tutish uchun ishlatilgan ikki oltin igna topilgan. Ikkinchi xazinada ham shunga oʻxshash qismlar mavjud.

Qimmatli topilmalarni tashkil etgan turli shakldagi sirgʻalar joylashuvdagi kuyumchilar sanʼat mahoratini koʻrsatadigan topilmalardir. Boshqa tomondan, boshqaruvchi sinf tomonidan ramziy maʼnoga ega toʻrtburchak spiral marvaridlar Arslantepe VIA va İkiztepe III qabrliklarida koʻrib chiqilgan temir namunalarga mos keladi. Boshqa tomondan, Troya A, D va J xazinalarida va Limni orolidagi Poliohniʼda ularning oʻxshashlari topilgan. Topilmalar asosan Troy bilan bogʻliq. Masalan, elektrum tavanining oʻxshashlari faqat Troy va uning atrofida uchraydi. Xuddi shunday, kumush piyolalar ham Markaziy Anatoliada emas, Troydagi oʻxshashlari bilan bogʻliq. Boshqa tomondan, tutqich teshikli elektrum balta, Shimoliy Kapadokya va Qora dengiz hududining janubiy joylashuvlarida koʻrilgan namunalarga oʻxshash. Ushbu kontekstda baholanganida, Eskiyapar xazinalari 2200‑2000 mil. avv. yillarga sanalishi tavsiya etiladi.

Arkeologik jihatdan muhim bir topilma ham yozuv belgisi jihatidan Oʻrta Xitt Dönemi xususiyatlarini koʻrsatadigan bir Xitt tabletidir. Mazkur tabletada, Hatti va Xitt davrlarida muhim bir dini markaz boʻlgan Arinna va Tahurpa haqida soʻz yuritiladi. Koʻpchiligi Oʻrta Xitt Dönemiʼga sanalgan va Xitt Davlatida alohida oʻrganilgan yagona namuna boʻlgani sababli Eskiyapar Hançeri sifatida tanilgan bronza bir hançer, bronza nayza uchi, pichoq kabi qismlar, Eski Xittdan yarim tanali shakldagi stakan ritoni, Boğazköy va Alacahöyükdagi namunalardan yanada nozik bir ishchi qoʻllanilishi bilan yanada sifatli hisoblanadi. Koʻp miqdorda buqa boshining qismlari topilganligi, Eskiyaparning bir Boʻron Xudosi ibodatxonasi borligini imkoniyatga keltiradi.