Galata Mevlevihanesi

Galata Mevlevihanesi yoki boshqa nomi bilan Kulekapı Mevlevihanesi, Turkiyaning Istanbul shahrining Beyoğlu tumanida joylashgan eski bir mevlevihona. Hozirda Galata Mevlevihanesi Muzeyi nomi bilan muzey sifatida faoliyat yuritadi.

1491 yili Iskandar Paşa tomonidan qurilgan va shaharda birinchi mevlevihona boʻlish xususiyatini olib turgan Galata Mevlevihanesi birinchi shehxi Semâî Mehmed Dede edi. 1500‑yillarning ikkinchi yarmidan 1600‑yillarning boshigacha boʻlgan davrda Halvetilik tarikatiga bogʻliq bir zaviye va darslik sifatida ishlatilgan. Turli davrlarda turli taʼmir va qoʻshish ishlarining natijasida bir majmuaga aylandi. 25 oktyabr 1925‑yilda chiqarilgan tekke, zaviye va turbalarni yopish hamda baʼzi unvonlarni taqiqlash va bekor qilish toʻgʻrisidagi qonun doirasida faoliyati yakunlandi. Ushbu davrdan keyin mevlevihanening asosiy binosi boshlangʻich maktab va yotoqxona, boshqa boʻlimlari esa turli maqsadlarda ishlatildi. Turli tashabbuslar natijasida muzeyga aylantirildi va 27 dekabr 1975‑yilda Divan Adabiyoti Muzeyi nomi bilan ochildi. Ushbu sanadan keyin davr‑davrda restavratsiya ishlari olib borildi. 2007‑yilda boshlangan oxirgi restavratsiyadan soʻng, 21 noyabr 2011‑yilda Galata Mevlevihanesi Muzeyi nomi bilan xizmat koʻrsatishni boshladi.

Hozirda mevlevihona tarkibida semahona va dervish xonalarini oʻz ichiga olgan asosiy bino, Halet Efendi Kutubxonasi, Sebili va Turbasi, Sheyh Galib Turbasi, Hasan Ağa Chashmasi, sarnich, hâmûşân, Adile Sultan Shadirvoni va kir yuvish xonasi mavjud.

Tarixi

Mevlevihona qurilmaguncha daraxtlar bilan qoplangan va Bizans Imperiyasi davridan qolgan Aziz Theodore Monastiri ham joylashgan yer, Usmoniy sultonlari II. Bayezid davrida bostanchibaşi va beylerbeyi boʻlib xizmat qilgan Iskandar Paşa ga taqsimlangandan soʻng bu yerda bir av fermasi tashkil etildi. Afyonkarahisar Mevlevihanesi Shehxi Semâî Mehmed Dede bu yerda bir dergʻah qilishni istashi natijasida 1491 yili, Iskandar Paşa tomonidan mevlevihanening qurilishi boshlandi. Rumeli viloyati chegaralarida joylashgan Edirneʼga bogʻliq Vize kazasining Karabürçek qishlogʻining daromadlari ham Iskandar Paşa tomonidan mevlevihanega vakfedildi. Shahardagi birinchi mevlevihona boʻlish xususiyatini olib turgan bu birinchi binodan faqat Evliya Çelebiyning Safarnomaʼsida tilga olingan; asarga koʻra Iskandar Paşa, yuz dervish xonasi bilan atrofga hukmron va manzarali bir hovli qurdirgan.

Kuruluşidan keyin mevlevihanening şeyhliğine oʻtgan Semâî Mehmed Dede bu vazifani bir yil atrofida bajarganidan soʻng 1492 yilda Afyonkarahisarʼga qaytganda; oʻrnini vakolat bilan, Iskandar Paşaʼnın vakiflarining katibi boʻlgan Ali Safaî Dedeʼga qoldirdi. Ali Safaî Dede 1548 yildagi vafotigacha bu vazifani davom ettirgandan soʻng şeyhliğe Mahmud Dede keldi. Mahmud Dede davrida mevlevihane eʼtiborsizlikka uchradi va Halvetilik tarikatining qoʻliga oʻtib zaviye va darslik sifatida ishlatildi. 1608 yilda Konyaʼdan kelgan Abdî Dede Mahmud Dede oʻrnini egallashi bilan bino yana mevlevihane sifatida xizmat qilishni boshladi. 1510 yilda, Kasımpaşaʼda oʻz yerida mevlevihane qurish maqsadida bu yerdan ketgan Abdî Dede oʻrniga, Konyaʼdan Istanbulga postnişin sifatida tayinlangan İsmail Rusûhî Dede oʻtdi. Bu vazifa oʻzgarishidan soʻng Abdî Dede, shahrning uchinchi mevlevihanesi boʻlgan Kasımpaşa Mevlevihanesini barpo etgan edi. Ankarali boʻlishi sababli İsmail Ankaravî deb ham atalgan şeyh, Mesnevîʼning eng eski turkcha sharhini yaratgani uchun "Hazret-i Şarih" unvoni berilgan edi. 1631 yildagi vafotigacha vazifasini bajargan İsmail Rusûhî Dede ning turbasi mevlevihanening hovlisida joylashgan. Uning oʻrniga kelgan Âdem Dede davrida 1649 yilda matbah emini (oshxonadan masʼul shaxs) Hasan Ağa tomonidan biri hovlida, ikkinchisi esa mevlevihanening pastki tomonidagi Lüleci Hendek koʻchasining burchagida ikki chashma qurildi. 1650 yilda tersane va matbah emini İsmail Efendi tomonidan mevlevihane ichida bir qator imar ishlari ham amalga oshirildi. 1652 yilda Âdem Dede hajga borish uchun shahardan ketgandan soʻng Misrda vafot etgani sababli oʻrniga Arzî Mehmed Dede keldi. 1664 yilda vafot etgan Arzî Mehmed Dede ham mevlevihanening hovlisidagi qabristonga dafn qilindi. Uning oʻrniga tayinlangan Derviş Çelebi vazifasini bajara olmagani sababli vazifani Naci Ahmed Dede egalladi. 1668 yilda Konyaʼdan kelgan amir buyrugʻi bilan şeyhliğinin bekor qilinishi natijasida Derviş Çelebi ikkinchi marta vazifani egalladi. Taxminan bir yil davomida vazifasini bajargan Derviş Çelebi, mevlevihane tarixida ikki turli davrda faoliyat koʻrsatgan birinchi şeyh boʻldi.

1668 yili şeyhlik vazifasiga Gavsî Ahmed Dede keldi. 29 yil atrofida vazifasini bajargan Gavsî Ahmed Dede, 1697‑yildagi vafotidan keyin semahanening kirishiga dafn qilindi. Oʻrniga, damadi va 18 yildan beri mevlevihanening neyzenbaşi boʻlgan Osman Dede oʻtgandi. 1730 yili boshida oʻlishigacha şeyhlik qilgan Osman Dede ning oʻrniga oʻgʻli Sırrî Abdülbâkî Dede kelganda; Osman Dede ning dafn joyi, kayinpedi Gavsî Ahmed Dede ning yoniga koʻmildi. Sırrî Abdülbâkî Dede, 1751‑yildagi oʻlishidan keyin otasining yoniga dafn qilindi. Bu davrdan keyin şeyhlik boshqa bir oilaga oʻtdi. Avval 1751‑1761 yillari oraligʻida Mehmed Şemseddîn Dede mevlevihanening boshiga chiqdi. Oʻlishidan keyin mevlevihanega dafn qilingan Mehmed Şemseddîn Dede ning oʻrniga ukasi Îsâ Dede keldi. Îsâ Dede davrida, 1766 yili chiqqan Tophane yongʻini natijasida Galata Mevlevihanesi ham yonib, foydalanilmaydigan holga keldi. Xuddi shu yili, Padishoh III. Mustafa ning buyrugʻi bilan bino emini sifatida tayinlangan Yenişehirli Osman Efendi tomonidan mevlevihane qayta qurildi. 1771 yili Îsâ Dede oʻrnini, damadi Selim Dede ga topshirdi. 1777 yili Selim Dede vafot etdi, avlodagi turbaga koʻmildi; Kasımpaşa Mevlevihanesiʼdan kelgan oʻgʻli Mehmed Sâdık Dede Galata Mevlevihanesi ning yangi sheʼxi boʻldi. Bir yil atrofida vazifasini bajargan Mehmed Sâdık Dede, tutgan kasallikdan oʻldi va avlodagi hâmûşâga koʻmildi.