Goytepe archaeological complex

Goytepe (Azerbaijani: Göytəpə); Göy‑Tepe, neolitik arxeologik kompleks boʻlib, Ozarbayjonning Tovuz tumanida joylashgan. Goytepe Shulaveri‑Shomu madaniyatiga tegishli boʻlib, Janubiy Kavkazda neolitik davrning erta bosqichidagi eng katta joylashuvdir.

Geografik joylashuv

Goytepe Ozarbayjonning Ganja‑Gazax hududida, Tovuz shahridan 5 km sharqda, Aşağı Quşçu qishlogʻidan 2 km shimoli‑sharqda, va hozirgi Kura daryosining oqimi janubida, lekin Tovuz daryosi Kura daryosiga quyilish joyiga yaqin joylashgan. Bu Kura daryosining oʻrtacha boʻlagi, Zayam vodiyining gʻarbiy terasida. Goytepe tepaligining maydoni 2 ga yaqin gektar, balandligi 420 m va diametri taxminan 145 m ni tashkil etadi.

Xaci Elamxanli Tepe, shu davrga mansub, Goytepe dan taxminan 1 km shimolida joylashgan, va Kicik Tepe taxminan 2 km janubi‑sharqda. Mentesh Tepe Goytepe dan taxminan 10 km sharqda joylashgan.

Shomu‑tepe joylashuvi, Shulaveri‑Shomu madaniyatining tip‑sayti, Goytepe dan taxminan 25 km shimoli‑gʻarbda, Agstafa shahrining chetida joylashgan.

Tarixi

Goytepe taxminan 6‑mil. avv.ga toʻgʻri keladi va Shomutepe madaniyatining eng katta joylashuv saytlardan biridir. Goytepe 2006‑yilda, arxeolog Ideal Narimanovning dastlabki hujjatlashtirishidan 40 yil oʻtgach, chuqur oʻrganila boshlandi. 2006‑yilda Ozarbayjon‑Fransiya qoʻshma missiyasi bu tadqiqotni amalga oshirdi. Tepe ning topografik xaritasi tuzildi va joylashuvning yoshini aniqlash uchun bir necha koʻmir namunalari olindi.

2008‑yilda Ozarbayjon Arxeologiya va Etnografiya Instituti, Farhad Guliyev boshchiligida, va Tokiodagi universitetdan Yapon arxeologlari, Yoshihiro Nishiaki rahbarligida, bu joyni 2009‑yilda yanada kengroq oʻrganishdi.

Arxeologik kompleksning taqdimoti 2009 yilda Tokiodagi Tokiyo universitetida, Parijdagi College-de-France taʼlim muassasasida va 2010 yilda Londonning Britaniya muzeyida, shuningdek, 2011 yilda Rossiya Akademiyasi Arxeologiya instituti va Gruziyaning Milliy Tarix muzeyida oʻtkazildi.

Azerbayjon prezidenti Ilham Aliyev 2012 yil 18 aprelda “Goytepe Arxeologiya Parki”ni bu yodgorlikni chuqur oʻrganish maqsadida yaratish boʻyicha farmon imzoladi.

2012 yil 18 aprelda, Azerbayjon prezidenti Ilham Aliyevinga oid farmon boʻyicha, Goytepe Arxeologiya Parki tashkil etildi. Prezidentning Zaxira fondidan 300 000 AZN milliy ilm-fan akademiyasiga Arxeologiya Parkini barpo etish uchun ajratildi.

Stratigrafiya va datatsiya

300 m² maydoni va 3–4 metr chuqurlikdagi Goytepe hududi tuproqdan tozalangandan soʻng oʻrganildi. Qazish maydoni 10x10 tarmoq tizimi yordamida, shimolga va sharqqa (harflar – A, B, C…) yoʻnaltirilgan maʼlumot nuqtasidan raqamli raqamlar (1, 2, 3…) bilan belgilanadigan kvadratlarga boʻlingan. Stratigrafik oʻqishni osonlashtirish maqsadida har bir kvadrat keyin gʻarb (I) va sharq (II) qismlarga boʻlinadi. Tepa tepalikdagi 4 kvadrat (1A, 2A, 1B va 2B) azərbaycan mutaxassislari tomonidan, shimoliy qismdagi kichik kvadrat (4BII) esa yapon missiyasi tomonidan qazildi. Bundan tashqari, barcha kvadratlarning stratigrafiyasi asosan yapon mutaxassislari tomonidan olib borildi. 1A, 2A, 1B va 2B kvadratlari hamda 4BII kichik kvadrati taxminan 3 metr chuqurlikka qadar oʻrganildi.

2008‑yildan beri, qazilma hududining turli kvadratlaridan olingan koʻmir qoldiqlari boʻyicha fransuz va yapon laboratoriyalarida sakkizta radiokarbon C14 tahlili oʻtkazilgan. Bu tahlillarning toʻrt tasi saytning yuqori qatlamlariga tegishli edi. Har bir kvadratga tegishli boʻlgan ikki guruh yoshlar taqdim etildi: 1A/B, 2A/B kvadratlari uchun 5450‑5350 mil. avv., 4BII kvadrati uchun 5600‑5500 mil. avv. Qolgan toʻrt tahlil asosan 150–175 sm chuqurlikdagi madaniy qatlamni qamrab oladi.

Goytepe Shulaveri‑Shomu madaniyatiga mansub bitta davrli joy edi.

Meʼmorligi

Goytepeʼda qayd etilgan 11 m qalinlikdagi neolitik madaniy qatlam 14 ta arxitektura darajasidan iborat boʻlib, dumaloq shakldagi loy gʻishtli uylar va egri devorlar bilan bogʻlangan. Turli darajalardan topilgan arxitektura qoldiqlari qurilish texnikasi va taqsimot ketma‑ketligi asosan bir-biriga oʻxshash edi. 40‑60 × 20 × 8‑10 sm oʻlchamdagi, yaltiroq yoki jigarrang loydan tayyorlangan, arpa tolasi bilan aralashtirilgan, plano‑konveks shaklidagi loy gʻishtlar qurilish material sifatida ishlatilgan. 1,5 m balandlikdagi 15 qatorlik loy gʻishtlardan iborat boʻlgan konstruktsiyalar ham yaxshi saqlangan deb hisoblangan.

Shomutepeʼda boʻlgani kabi, ikki turdagi aylanma qurilmalar topilgan: katta va kichik. Katta aylanma qurilmalar diametri 3,5 m ga yetgan, kichiklari esa diametri 2 m gacha boʻlgan. Kichik aylanma qurilmalar odatda qanot devorlari bilan bogʻlanar edi, katta qurilmalar esa asosan mustaqil yoki toʻliq yopiq boʻlmagan holda afzal koʻrilgan. Shuningdek, pechlar va qutilar kabi boshqa tuzilmalar ham ochiqlandi. Bu tuzilmalar tekshirilgandan soʻng, ularning birma‑bir ketma‑ketlikda, maʼlum taqsimot naqshiga muvofiq qurilganligi tasdiqlandi. Yerleşimda diametri 7–8 m boʻlgan aylanma yoki oval birlik mavjud boʻlib, ichida hovlini atrofini qamrab olgan qanot devorlari bilan bogʻlangan bir qator dumaloq shakldagi qurilmalar joylashgan. Har bir birlik uchun oʻrab turgan devorda hovliga kirish uchun ishlatiladi deb taxmin qilingan teshik mavjud edi.