Shomutapa

Shomu-tepe (Şomutəpə) Ozarbayjonning Agstafa tumanidagi qadimiy joylashuvdir. Janubiy Kavkazda shakllangan neolit davri Shulaveri-Shomu madaniyati bu yodgorlik nomi bilan bogʻliq.

Joylashuv zamonaviy Agstafa shahrining shimoliy chekkasida joylashgan.

Tadqiqot

1960‑yillarda I. G. Narimanov bu joyni qazib chiqqanidan soʻng uni “Shomu” deb nomlagan yangi madaniyatni birinchi boʻlib tan oldi. Bu hozir Shulaveri-Shomu madaniyati deb ataladi. 1961–1964 yillarda u Agstafa shahar hududidagi 400 kvadrat metr maydonda tadqiqot olib bordi.

Joylashuv

Joyda madaniy qatlamning qalinligi 1 dan 2,5 m gacha oʻzgaradi.

Shomutape aholisi pishiq plano-konveks gʻishtlardan qurilgan kichik dumaloq uylarida yashagan. Uyning shiftini yerga botirilgan tayoq qoʻllab turardi. Uylar bir yoki baʼzan ikki kirishga ega boʻlgan. Ushbu turar‑joy binolarining maksimal diametri 3,7 m edi. Keyinchalik Narimanov bu yerda ikki turdagi dumaloq binolarni aniqladi: diametri taxminan 2 m boʻlgan kichik va diametri taxminan 3,5 m boʻlgan katta.

Uylarga issiqlik beruvchi kaminalar devorlar yaqinida joylashgan edi. Baʼzi pechlar ham tashqarida joylashgan. Shomutape dehqonlik binolari ham turar‑joy uylariga oʻxshash dumaloq reja bilan qurilgan edi.

Shomutape joyida don donalari, tosh va suyakdan yasalgan asboblar, shu jumladan maydalash toshlari va suyak pichoqchalari topildi. Aholining litik sanoati deyarli butunlay obsidian asosida boʻlib, asosan pichoqchalardan iborat, baʼzida mikrolitlardan ham foydalanilgan.

Suyakdan yasalgan ayol tasviri ham topildi.

Samarqandlar loyga qum qoʻshib, baʼzida qizil boʻyoq bilan qoplangan holda tayyorlangan. Ular asosan tuproq‑tempered, baʼzida esa oʻsimlik‑tempered boʻlgan.

Yaqinda kashfiyotlar

2025‑yil mart oyida Gʻazax tumanidagi Damjili gʻorida taxminan 8 400 yillik mezolit davri inson figürasi Ozarbayjon‑Yaponiya hamkorlik jamoasi tomonidan topildi. Bu kichik tosh asar 6400‑6100 mil. avv. oraligʻida, daryo toshidan oʻyilgan. Uzunligi 51 mm, kengligi 15 mm boʻlib, jinsga xos belgilar yoʻq, bu keyingi neolit davrining asosan ayol loy figüralari bilan farq qiladi. Tadqiqotchilar bu figürani erta Shomutape madaniyati bilan bogʻlaydilar.