Grand Bazaar

Grand Bazaar (turkcha: Kapalıçarşı, “Qoplangan Bozor” maʼnosida; shuningdek Büyük Çarşı, “Katta Bozor” maʼnosida) Istanbulda dunyodagi eng katta va eng qadimgi qoplangan bozorlardan biri boʻlib, 61 qoplangan koʻcha va 30 700 m² umumiy maydonda 4 000 dan ortiq doʻkonlarga ega boʻlib, kuniga 250 000‑dan 400 000 gacha tashrif buyuruvchini jalb qiladi. 2014‑yilda u dunyodagi eng koʻp tashrif buyurilgan turistik obidalar roʻyxatida 1‑chi oʻrinda boʻlib, yillik 91 250 000 tashrifchi bilan ajralib turdi. Istanbuldagi Grand Bazaar koʻpincha dunyodagi birinchi savdo markazlaridan biri deb hisoblanadi.

Joylashuvi

Grand Bazaar Istanbulning qalʼa ichidagi shahar hududida, Fatih tumani va Kapalıçarşı nomli mahallada joylashgan. U gʻarb‑sharq yoʻnalishda Beyazit va Nuruosmaniye masjidlari orasida yoyilgan. Bozorga Sultanahmet va Sirkeci hududlaridan tramvay (Beyazıt‑Kapalıçarşı bekati) orqali oson yetib olish mumkin.

Tarixi

Kelajakdagi Grand Bazaarning asosiy qismi 1455/56‑yil qish faslida, Konstantinopolni Usmoniylar bosib olganidan keyin qurilishiga boshlandi va Istanbulda iqtisodiy farovonlikni ragʻbatlantirish maqsadida kengroq tashabbusning bir qismi edi. Sultan Mehmed II Konstantinopol saroyiga yaqin mato va zargarlik buyumlari savdosi uchun bino qurttirdi. U Cevâhir Bedestan (“Zargarlik Bedesteni”) deb nomlandi va Usmoniy turkchasida Bezzâzistan‑ı Cedîd (“Yangi Bedesten”) ham deb atalardi. Bedesten soʻzi forscha bezestan soʻzidan olingan boʻlib, bez (“mato”) soʻzidan kelib chiqqan va “mato sotuvchilar bozori” maʼnosini anglatadi. Bino – turkcha ichki, antik yoki eski Bedesten deb ham ataladi – Istanbulning uchinchi tepasining yamaloq qismida, Konstantin va Theodosius qadimgi foralari orasida joylashgan. U birinchi sulton saroyi, Eski Saray (Eski Saray) yaqinida ham, oʻsha yillarda qurilishda boʻlgan, shuningdek Bizans davrida shahar nonchilarining hududi boʻlgan Artopoleia (grekcha: Ἀρτοπωλεῖα) ga ham yaqin edi.

Bedestenning qurilishi 1460/61 yilning qish faslida yakunlandi va bino Hagia Sophia masjidining waqfiga ajratildi. Gʻisht ishlash tahlili koʻrsatadiki, tuzilmaning aksariy qismi XV asrning ikkinchi yarmidan kelib chiqqan, garchi Sharq darvozasi (Kuyumcular Kapısı) tepasida joylashgan Bizans reliefi, Komneniylar burguti tasvirlangan boʻlsa, bir necha olimlar bu binoni Bizans inshooti deb hisoblashgan.

Bedesten yaqinidagi bozor, turk tilida Esir Pazarı deb ataladi, qullik savdosi faol boʻlgan, bu amaliyot Bizans davridan ham davom etgan. Atrofdagi boshqa muhim bozorlar ikkinchi qoʻl bozori (turkcha: Bit Pazarı), "Uzoq Bozor" (Uzun Çarşı), yunoncha Makros Embolos (Μακρὸς Ἔμβολος, "Uzoq Portiko") ga mos keladi, Konstantin maydonidan Zolotoy Roggacha pastga yoyilgan uzun portikali savdo majmuasi boʻlib, shahar asosiy bozor hududlaridan biri edi, eski kitob bozori (Sahaflar Çarşısı) esa 1894 yil Istanbul zilzilasidan keyin Bazaarʼdan Beyazid masjidiga yaqin hozirgi tasviriy joyga koʻchirilgan.

Bir necha yil oʻtgach — boshqa manbalarga koʻra, bu 1545 yilda Sultan Suleiman I davrida sodir boʻlgan — Mehmed II yana bir yopiq bozor qurdirgan, "Sandal Bedesten" (nomi Bursaʼda iparilgan sandal daraxti rangidagi ipdan kelib chiqqan), shuningdek Küçük ("Kichik"), Cedit yoki Yeni (ikkalasi ham "Yangi" degan maʼnoni anglatadi) Bedesten deb atalgan, bu birinchi bedestendan shimolga joylashgan.

Sandal Bedesten qurilgandan keyin mato savdosi u yerga koʻchdi, Cevahir Bedesten esa hashamatli tovarlar savdosiga ajratildi. Dastlab ikki bino izolyatsiyalangan edi. 16‑asr fransuz sayohatchisi Pierre Gillesga koʻra, ularning orasida va Beyazid masjidi yonida cherkovlarning qoldiqlari hamda katta suv ombori joylashgan edi. Biroq, tez orada koʻplab sotuvchilar ularning orasida va atrofida doʻkonlarini ochishdi, shunda savdoga bagʻishlangan butun bir mahalla paydo boʻldi.

XVII asr boshlarida Katta bazar allaqachon oʻzining yakuniy shakliga erishgan edi. Uchinchi qitʼalar boʻylab keng yoyilgan Usmoniy imperiyasi va Osiyo hamda Yevropani birlashtiruvchi yoʻl aloqalarining toʻliq nazorati bazarni va atrofdagi hans yoki karvon saroylarini Oʻrta yer dengizi savdosining markaziga aylantirgan edi. Bir necha yevropa sayyohlariga koʻra, oʻsha davrda va XIX asr birinchi yarmigacha boʻlgan davrda bozor Yevropada savdo tovarlarining koʻpligi, xilma‑xilligi va sifati boʻyicha tengsiz edi. Oʻsha paytda yevropa sayyohlari maʼlum qilganidek, Katta bazar kvadrat reja asosida qurilgan, oʻrtada ikki perpendikulyar asosiy yoʻl kesishib, uchinchi yoʻl tashqi perimetr boʻylab uzilgan. Bazar ichida 67 ta yoʻl (har biri maʼlum bir tovar sotuvchisining nomi bilan atalgan), kundalik namozlar uchun bir necha maydon, 5 ta masjid, 7 ta favvora, 18 ta darvoza boʻlib, ular har kuni ertalab ochilib, kechqurun yopilgan. Taxminan 1638 yilda turk sayyohi Evliya Çelebi bazar va uning odatlari haqida eng muhim tarixiy tavsifni bergan. Doʻkonlar soni 3 000 ga, atrofdagi hanslarda esa 300 ga yetgan, bu hanslar ikki yoki uch qavatli, ichki portikali hovli atrofida joylashgan katta karvon saroylari boʻlib, tovarlarni saqlash va savdogarlar uchun turar joy boʻlishi mumkin edi. Oʻsha davrda shahar doʻkonlarining bir oʻn qismi bazar va uning atrofida jamlangan edi. Barcha bu holatlarga qaramay, oʻsha paytda bozor hali yopiq boʻlmagan edi.

Grand Bazaarni takroriy ofatlar, yongʻinlar va zilzila zarbalari urdi. Birinchi yongʻin 1515‑yilda sodir boʻldi; yana biri 1548‑yilda. Boshqa yongʻinlar 1588, 1618 (Bit Pazarı vayron boʻlganda), 1645, 1652, 1658, 1660 (ushbu safarda butun shahar vayron boʻldi), 1687, 1688 (Uzun Çarşıga katta zarar yetdi) 1695 va 1701‑yillarda ham sodir boʻldi. 1701‑yildagi yongʻin ayniqsa dahshatli boʻlib, Buyuk vazir Nevşehirli Damad Ibrahim Pasha‑ni 1730–1731 yillarda majmua bir necha qismini qayta qurishga majbur qildi. 1738‑yilda Kızlar Ağası Beşir Ağa Mercan Kapı yaqinida (hozir ham mavjud) bir hoʻja (fon) qurdi.