Hirkan National Park

Hirkan Milliy Park (Azerbaijoncha: Hirkan Milli Parkı) - Ozarbayjonda, Talish hududida joylashgan milliy parkdir. U 2004‑yil 9‑fevralda Lənkəran viloyati va Astara viloyati maʼmuriy hududlarida joylashgan hududda, ilgari “Hirkan Davlat Qoʻriqxonasi” boʻlgan joy asosida, 29 760 gektar (297,6 km²) maydonda tashkil etilgan. U 2008‑yil 23‑aprelda prezident farmoni bilan 29 760 gektar (297,6 km²) dan 40 358 gektar (403,58 km²) ga kengaytirilgan.

Hirkan Milliy Park hududi 99 % darajada togʻli hududda oʻrmonlar bilan qoplangan boʻlib, qatʼiy himoya ostida. Bu Ozarbayjondagi eng katta uzluksiz oʻrmonlardan biri boʻlib, hech qanday qishloq yoki yaylov bilan toʻsqinlanmagan.

Hirkan Milliy Park Lənkəran tekisligida va Talish togʻlarida nam subtropik va nam temperatuar oʻrmonlarni himoya qiladi, koʻplab endemik oʻsimlik va hayvon turlarini saqlab qoladi.

Hirkan Milliy Park ekotizimi Kaspiy Xirkan (Girkan) aralash oʻrmonlar ektoregioniga mansub boʻlib, bu hududda boy bargli, keng bargli tekislik va togʻ oʻrmonlari (subtropik va temperatuar yomgʻir oʻrmonlari) toʻliq Talish togʻlarini, qisman esa Lənkəran tekisligini qamrab oladi.

Iqlimi

Hirkan Milliy Park odatda yil boʻyi juda yuqori namlik va yogʻingarchilikka ega boʻlib, tekisliklarda yillik oʻrtacha 1 400‑1 600 mm, togʻlarda esa 1 800 mm gacha yogʻadi. Yillik maksimal yogʻingarchilik Ozarbayjondagi eng yuqori yogʻingarchilikdir.

Hirkan Milliy Parkda tekisliklarda nam subtropik iqlim, oʻrtacha balandliklarda okeanik iqlim, togʻ choʻqqilarida esa nam qitʼiy iqlim mavjud.

Balansli balandliklar, koʻp yogʻingarchilik va qadimiy oʻrmonlarning mavjudligi parkga noyob biologik xilma‑xillikni beradi.

Oʻsimlik dunyosi

Ushbu hududda koʻplab endemik oʻsimlik turlari, Tertiar davrining qoldiqlari, Plitsiy va Pleistotsiy muzlashlaridan taʼsirlanmagan holda saqlanib qolgan.

Kaspiy Xirxaniy (Girkan) oʻrmonlari 435 turdagi daraxt va buta ichidan 150 ta endemik turga ega. Baʼzi endemik daraxt turlari: Xirxaniy quti daraxti (Buxus sempervirens), Kavkaz armuti (Pyrus communis subsp. caucasica), Lənkəran akatsiyasi (Albizia julibrissin), yongʻoq bargli daraxt (Quercus castaneifolia), Kavkaz daraxti (Quercus macranthera), Kavkaz ash (Fraxinus angustifolia subsp. oxycarpa), Yevropa ash (Fraxinus excelsior), Yevropa qamish daraxti (Carpinus betulus), Sharqiy qamish daraxti (Carpinus orientalis), Sharqiy qayin (Fagus orientalis), Kavkaz persimon (Diospyros lotus), Kaspiy gʻoz daraxti (Gleditsia caspica), Kavkaz aldersi (Alnus subcordata), qora alders (Alnus glutinosa subsp. barbata), oq poplar (Populus alba), Kavkaz qanot yongʻoq (Pterocarya fraxinifolia), fors temir yogʻochi (Parrotia persica), Kavkaz zelkova (Zelkova carpinifolia), kesuvchi choy (Ruscus aculeatus), moʻylovli jigar (Acer velutinum), Kapadokiya jigar (Acer cappadocicum), wich elm (Ulmus glabra), Kavkaz limon daraxti (Tilia dasystyla subsp. caucasica), yovvoyi gilos (Prunus avium), yovvoyi xizmat daraxti (Torminalis glaberrima), shirin yongʻoq (Castanea sativa), va boshqa koʻplab turlar.

Hududda uchraydigan buta turlari orasida shoiri laurel (Danae racemosa), Xirxaniy yaltir (Ilex hyrcana), yashil sarma (Smilax excelsa), umumiy ivy (Hedera helix) va boshqalar mavjud.

Hayvonot dunyosi

Bir necha endemik qush turlari mavjud, ulardan Kaspiy tit (Poecile hyrcanus) va Talysh togʻlaridagi umumiy qargʻa (Phasianus colchicus colchicus) ning Kavkaz qargʻasi turlari keng tarqalgan.

Kaspiy yoʻlbars (Panthera tigris tigris) bir paytlar bu togʻlarda yurar edi, ammo hozirda yoʻqolgan. Bu yerda boshqa yirik sutemizuvchilar — Kavkaz leopard (Panthera pardus tulliana), tülki (Lynx lynx), kulrang ayiq (Ursus arctos), yovvoyi choʻchqa (Sus scrofa), boʻri (Canis lupus), oltin chayon (Canis aureus), oʻrmon mushugi (Felis chaus), qizil tulki (Vulpes vulpes), qizil quyon (Capreolus capreolus), tishli boʻri (Meles meles), suzuvchi (Lutra lutra) va hokazolar.

Kavkaz leopard (Panthera pardus tulliana) leopardning navli turi boʻlib, Ozarbayjonning janubiy hududlarida, asosan Talysh togʻlarida, Nagorno‑Karabaxda va Naxçevanda yashaydi. Vaqti-vaqti bilan koʻrinishlar qayd etilganiga qaramay, 1990‑yillarning oxirigacha Ozarbayjonda leopardlar yoʻqolganmi‑yoʻqolmaganmi aniq emas edi, 2007‑yil mart oyida Hirkan Milliy bogʻida kamera orqali bir dona tasvirga olingan.

Kengaytirish va oʻrmon ekish

Hirkan Milliy bogʻi 2004‑yilda Hirkan Davlat zahirasi asosida tashkil etilgan, bu zahirani oʻzgartirgan holda, 29 760 gektar (297,6 km2) maydonda joylashgan, 2008‑yilda 40 358 gektar (403,58 km2) ga kengaytirilgan.

Hirkan Milliy bogʻining tekis qismi (“Moskva oʻrmoni”) Lankaran tekisligida joylashgan. Moskva oʻrmoni Kaspiy Xirxaniya aralash oʻrmonlarining faqat saqlanib qolgan qismi boʻlib, bu oʻrmonlar keyinchalik qishloq xoʻjaligi uchun tozalangan tekislikni qamrab olgan.

Biroq, tekislikda, belgilangan oʻrmonsiz yerda, tekislikdagi yagona qishloq xoʻjaligiga kiritilmagan yerda, Lankaran tekisligi Ozarbayjon uchun qishloq xoʻjaligi mahsuldorligi jihatidan juda qimmatli boʻlgani sababli (qisman) oʻrmonlashtirishga berilmasligi uchun, ekotizimni avvalgi oʻrmon holatiga qaytarish maqsadida qayta oʻrmonlashtirish dasturi mavjud. Bu yer Moskva oʻrmonidan keyin tekislikdagi ikkinchi oʻrmon boʻlib, qayta oʻrmonlashtirilgandan soʻng Hirkan milliy bogʻining tekislikdagi qoʻshimcha qismi boʻladi.

UNESCO maqomi uchun ariza

Hirkan milliy bogʻi va Qora dengiz Hyrcanian (Girkan) oʻrmonlarini UNESCOning madaniy va tabiiy meros hamda Biosfera zahiralari dasturi roʻyxatiga kiritish maqsadida, ilmiy nuqtai nazardan tasdiqlangan hujjatlar tayyorlanib, UNESCO Sekretariyatiga taqdim etildi.