Kestel

Kestel Turkiyaning Tauro togʻlarida joylashgan arkeologik qazilma boʻlib, bu yerda qadoq manbalari va qadimgi davr savdosi bilan bogʻliq muhim topilmalar topilgan.

Arkeologiya

Kestel, Anatoliya (hozirgi Celaller qishlogʻi yaqinida, Çamardı tumani, Niğde viloyati, Turkiya) joylashgan Bolkar togʻ tizmasidagi Tauro togʻlarida bronza davri (mil. avv.) da qadoq qazib olish ehtimoli boʻlgan qazilma hisoblanadi. Bronza davrida qadoq neft kabi kam va qimmatbaho edi. U bronzaning muhim tarkibiy qismi boʻlib, mis bilan birga bu qotishni ishlab chiqarishda ishlatilgan.

K. Aslihan Yener Turkiyaning Geologik Xizmati (MTA) bilan birgalikda arkeometallurgiya izlanishlari olib borgan va Tauro togʻlarining etagida joylashgan bir daryo boʻylab qadoq minerali (kassiterit) kristallarini topgan. Bu mineral binafsharang rangda; oldingi izlanishlar qora rangli mineralni qidirgan, chunki qadoq minerallarining koʻpchiligi qora rangda boʻladi. Joy yaqinida Kestel nomli tepalik bilan qadoq koni topilgan. Bundan tashqari, kon va uning atrofida bronza davri (mil. avv.) keramika parchalari topilgan. Ichida binafsharang yorqin qadoq minerali tomirchalari mavjud edi.

Kestel konida ikki mil (3 km) uzunlikdagi tunnelar bor, ularning koʻpchiligi atigi ikki fut (taxminan 0,6 metr) kenglikda boʻlib, bolalarga kon ishini bajarish imkonini bergan. Tashlab ketilgan bir quduqda oʻn ikki va oʻn besh bola dafn qilingan, ular kon ishida halok boʻlgan deb taxmin qilinadi.

1989‑yilda, Kestel koni (37.801, 34.934) oldidan 2 km masofada joylashgan, Göltepe nomli katta tabiiy tepadan, hamkorlari bronza davri keramika toʻplamlari, taxminan 50 000 ta oʻymali tosh asboblari va bu joy 3290‑1840 mil. avv. oraligʻida uzluksiz yashab kelganligini tasdiqlovchi dalillarni topdilar. Tepe taxminan 60 gektarni tashkil etadi va uning tepasida qalʼa qilingan, butun yuzasida madaniy qatlamlar joylashgan. Yerleşimning hajmi 8‑10 gektar deb baholanadi va Kestelning yamaloq qismidagi yashash bilan birgalikda, umumiy holda 60 gektarni tashkil etuvchi integratsiyalashgan yerleşim‑kon tizimini hosil qiladi. Shaharning katta qismi yarim yer osti boʻlib edi.

Göltepe keramika bronza davri kosib sanoatining yakuniy isbotini berdi. Qazishda koʻplab qalin, qoldiq bilan qoplangan krisollar topildi va tahlillar qoldiqda juda yuqori kosib konsentratsiyasi (30 % dan deyarli 100 % gacha) borligini koʻrsatdi. Ehtimol, mineral boʻlaklari yuvilgandan soʻng, ularni kukun holiga keltirish uchun tosh asboblari bilan maydalashgan va keyin bu kukunni isitib kosibni eritib olishgan. Bularning barchasi bronza davri asboblari va usullari bilan amalga oshirilishi mumkin edi. Kestel koni miloddan avvalgi III ming yillik oxirida ishlab chiqarishni toʻxtatdi.

J. D. Muhly Yener taklif qilgan qayta qurilishni tanqid qilgan. U aytganidek, bu yerda qattiq koshi tarkibida yuqori miqdorda koshi boʻlgan minerallar topilmagan; topilgan minerallar temir qazib olish uchun koʻproq foydali boʻlishi mumkin; radiokarbon taqvimi bergan maʼlumotlar qazilgan konni ancha keyingi davrga qoʻyadi; qadimgi bronza davrida Anatoliya janubi-sharqida muhim bronza asarlar maʼlum emas; Kestelning koshi idishlari bilan koshi qazib olish mikroskopik qoldiq zarrachalarini boshqarishni talab qiladi; Oʻrta bronza davrining asuriy yozuvlari sharqda kelib chiqqan koshi savdosini koʻrsatadi, bu savdo Anatoliya gacha yoyilgan; va Anatoliya hududida koshi qazib olishga oid matnli dalil yoʻq.