Khujand Fortress

Xujand qalʼasi — ishlab chiqarish, yer osti yodgorligi, tarixiy va madaniy markazda Xujand shahrining markazida, Sirdaryo chap qirgʻogʻida. Maydoni 6,3 ga (200×320 m). Ark (80×80m) qalʼaning shimoliy sharqida joylashgan. Qalʼaning atrofini devor (qisman xaroba) oʻrab qoʻygan.

Kovishlar

Xujand qalʼasi orqali Tajikiston shimoli kompleks arxeologiyasi ekspeditsiyasi akademik Nuʼmon Neʼmatov rahbarligida tadqiq qilindi (1964 milodiy). Qadimgi yashash qatlamlari 8‑5 asrga tegishli. Qalʼa (sakoqiy davrga tegishli) 8‑5 asrlarda qurilgan, avvalida tosh devor, keyin esa gʻishtli qafsi boʻlgan. Qalʼaning atrofidagi shahar (Xujand qadimiy shahrining bir qismi) alohida devor va keng chuqur toʻldirilgan gʻor bilan oʻralgan edi. Xujand qalʼasining ikkinchi yashash qatlamlari 4‑3 asrlarga tegishli. Qalʼaning ostidagi qadimgi qazilma va uning gʻarbiy qismi 20 ga maydonli qadimiy shahar qoldiqlari (20 ga) topildi, olimlar uni Iskandariy Aqsoning xarobalariga taqqoslashadi.

Natijada iqtisodiyot, savdo va aholi sonining oʻsishi bilan shahar kengayib, yangi Xujand qalʼasi qurildi (6‑7 asr), u qalʼa, shahar va ishqalanishdan iborat edi. 721‑722 milodiy yillarda arablar qalʼani buzish uchun manjanikdan foydalandi, lekin Xujandliklar ularni shahar ishqalanish darvozasida oʻldirishdi. Moʻgʻul istilosi (1219‑1220 milodiy) davrida shahar 25 minglik qoʻshin va 50 ming mahalliy asir bilan bosib olindi. Xujand qalʼasining yaqinida (Sirdaryo daryosi orolida) Xujandliklar Temurmalik boshligʻi ostida moʻgʻul otini sindirdilar. Moʻgʻul istilosi natijasida Xujand qalʼasi vayron boʻldi. Bobur maʼlumotlariga koʻra, qalʼaning qadimiy qismi 15‑asr oxirida taʼmirlanib, mahalliy hokimiyat qarorgohi boʻldi.

18‑asr boshida hokim Oqbutabek tashabbusi bilan Xujand qalʼasi devorli, qafsi poʻxsak, bora, burjlari muvozanatli va toʻgʻri, ishlab chiqaruvchi darvozalar bilan mustahkamlandi. Shuningdek, shahar eski qismi taʼmirlandi va hokimning yangi saroyining arkasi qurildi. 18‑19‑asrlarda bu joy Buxoro amirligi va Xujand qoʻriqxonasi jang maydoniga aylandi. 1866‑yilda mahalliy hokimning xalq va harbiylari tomonidan rus podshoʻligi qoʻshinlariga qarshi qattiq qarshilik koʻrsatildi, juda vayron boʻldi. Eski qism 2015‑yilgacha harbiy boʻlinmalarning bazasi boʻlib kelgan.

Kashfiyotlar

Arxeologlar bu joyda oʻsimlikshunoslik qazilmalari natijasida kosav va safolin plastinkalari, turli shakldagi qushoq, simob oʻymakorlik (handaslik va oʻsimlik naqshlari bilan), shisha va filizdan yasalgan zarfalar, metallurgiya mahsulotlari, Somoniy, Qarahoniy, Temuriy davriga mansub mis va nikel (nokta) teshiklari, umumiy ishlab chiqarish (kichik va katta boʻlaklar), turli shakldagi deyarli suv idishlari, qoʻl mehnati bilan ishlangan darchalar, jam, xurma, qora chiroq, mijo, shox‑shaqa va boshqalar topildi. Kashfiyotlar qisman Sugʻd viloyati tarix muzeyi, Xujand arxeologiya va fortifikatsiya muzeyi akademik Nuhmon Neʼmatov nomida saqlanadi. Shuningdek, “Xujand qalʼasi” tarix‑madaniyat majmuasining asosiy qismi Toshkent tarix‑madaniyat merosi roʻyxatiga kiritilgan va Xujand qalʼasini taʼmirlash va qayta tiklash loyihasi Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi tasdiqlagan.

Tarixiy muzey

Sugʻd viloyati tarix muzeyi 1986‑yilda Xujand shahrining 2500 yillik yubileyi munosabati bilan tashkil etilgan. 1999‑yilda viloyat hokimiyati qarori bilan qalʼa ichiga kirish darvozi va devorlar taʼmirlanganidan soʻng Sugʻd viloyati tarix muzeyi Xujand qalʼasiga joylashtirildi.

2003 yil iyul oyida Sugʻd viloyati tarixiy muzeyining eng kichik qismi shahar chetida oʻrnatildi. Qurilish 3 million 800 ming som mablagʻida amalga oshirildi, uning 500 ming qismi davlat prezidenti xazinasidan ajratildi. Muhim va koʻrgazma zaliga ega boʻlgan, tarix va madaniyat namoyishlari uchun moʻljallangan, 3 ming 365 metrdan ortiq maydonda joylashgan, bitta asosiy gumbaz, ikki oʻrta gumbaz va 4 kichik gumbazdan iborat.

Tarix va madaniyat majmui

ʼXujand qalʼasiʼ atrofidagi devorlar loyiha asosida tiklandi, uning darvozalari tiklandi, maʼmuriy bino, hunarmandlar boʻlimlari, milliy oshxona, Xujand shahrining qadimiy uy va hammom namunalari, mehmonxona va osorxona, choyxona, milliy taomlar tayyorlash uchun yuqori darajadagi boʻlimlar, hamda boshqa xizmat koʻrsatish nuqtalari va yordamchi inshootlar qurildi.

Xujand qalʼasining janubiy qismida zamonaviy talablar asosida 8 hunarmandlik boʻlimi tashkil etildi, u yerda hunarmandlarning mahsulotlari, masalan, koʻplab qand mahsulotlari, naqsh, kulolchilik, kundalik ishlar, tasviriy sanʼat, turli xil qoʻlda ishlangan buyumlar, erkak va ayol milliy liboslari, adras va atlas, zargarlik mahsulotlari, qurol-aslahalar va milliy musiqa asboblari namoyish etildi.

Qalʼa maydoni va ichki yoʻllari Xujandning Xoro toshlari yordamida 12 ming 500 metrdan ortiq maydonda qoplandi, 5 ming metr kvadrat yashil maydon yaratildi. Qalʼa hududida ikki katta favo va toʻrt mato yostiq, Isfara shahrining mashhur hunarmandlari tomonidan Usto Burʼhonning yoʻriqnomalari va maslahatlari bilan jiddiy yogʻoch oʻymakorlik bilan bajarildi.

Xujand qalʼasi saroyi

ʼXujand qalʼasiʼ binosining qurilishida, 5 koʻrgazma zali mavjud boʻlib, oʻzbek milliy meʼmoriy sanʼati, masalan, yogʻoch oʻymakorlik, naqsh, kundalik ish, yogʻoch, tosh, gʻach, koʻshinkorlik, burish va boshqalar keng qoʻllanildi.

Dar toʻri «Havzai ilmiy-adabiy Xujand», ki bo milliy meʼmoriy sanʼat bilan naqsh etilgan, Xujand shahrining olimlari hayoti va faoliyati, taniqli tojik shoirlari va mashhur hunarmandlari haqida maʼlumot toʻplangan, Xujand va uning qalʼasi boʻlimida oʻtgan asrlar olimlari va ziyolilarining nutqlari, Millat peshvosi hurmatli Emomali Rahmonning qalʼa tarixi va boshqa zarur materiallarga oid soʻzlari mavjud. Ushbu toʻrda Xujandning 4 taniqli shaxsining – Ziyodiddin Xujandi, Shaydo Xujandi, Sadroddin Xujandi va Sultan Umarov – hamda ilm-fan va adabiyotga oid, masalan, qoʻlyozmalar, qalamdon, lavha, davoddon, koʻzachav va obdastalarning namoyish etilgan.