Kristály Cave

Kristály-gʻorasi Vengriyada alohida himoya qilingan gʻoralar orasida joylashgan. Dunay–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Pilis togʻlarida topiladi. Maxsus koʻrinishga ega minerallar tufayli qiziqarli.

Tavsifi

Nagy-Kevélyning K‑tomoni, choʻqqidan EK‑ga, tark etilgan tosh koni devorining oʻrtasida, konning yer sathidan taxminan 11 metr balandroq joylashgan kirish joyi. Yashil chiziqli turistik yoʻl turistik xaritalarda belgilangan tosh qazilmasini tutadi va turistik yoʻldan osongina kirish mumkin. Yashil-gʻoradan janubi-sharqga, taxminan 100 metrda ochiladi.

Ust triass dachsstein krepkasida paydo boʻlgan. Tipik suvli gʻora shakllari va kirish qismi asosida. Gʻumburchaklardan iborat, ularni juda tor oʻtishlar bogʻlaydi. Unda toʻrt kichik maydonli xona bor: Kirish xonasi, Kichik xona, Pikkelyes xona va eng katta xona – Ishxona. Tor joylar sababli kam odamlar ichiga kirgan va shu sababli shakllari uzoq vaqt davomida saqlanib qolgan.

Koʻplab noʻxat toshlari va koʻplab kalkit kristallar devorlarida koʻrinadi. Eskidan butun devor yuzasini kalkit kristallar qoplagan. Gʻumburchaklar ham gʻorada uchraydi. Kuchli havo oqimi seziladi, lekin qishda havo harorati alohida issiq. Gorizontal yoyilishi 13 metr. Gʻora yoʻlaklari asosiy jihoz bilan yurish mumkin, yopiq gʻora faqat ruxsat bilan koʻriladi.

1992‑yilda gʻora adabiyotda birinchi marta Kristály-gʻorasi deb nomlangan. Gʻora adabiyotda Yashil-gʻora yonidagi boʻshliq (Kárpát 1988) nomi bilan ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

Acheron Gʻora Tadqiqot Boʻlimi 1988‑yilda gʻorani taxminan oʻrganib chiqqan, keyin Vér Zsolt oʻrganish natijalaridan foydalangan holda gʻoraning asosiy reja xaritasini va 7 ta kesim xaritasini yaratgan. Asosiy reja xaritada eng mos qazilma joyi belgilangan. Boʻlim shu yili gʻorada harorat va nisbiy namlik oʻlchovlarini amalga oshirgan, shuningdek gʻoraning foto hujjatlarini tayyorlagan. Kárpát József 1990‑yilda tayyorlagan qoʻlyozmada Yashil-gʻora yonidagi boʻshliq (Budakalász) kirish joyi Nagy-Kevély choʻqqasidan 75°‑ga 600 m masofada, 360 m tszf balandlikda joylashganligi yozilgan. Yashil belgilangan turistik yoʻl D‑tomoni tomon joylashgan, tark etilgan kichik tosh konida, konning yer sathidan 11 m balandroq boʻshliq kirish joyi joylashgan. 20 m uzunlikda va 7 m chuqurlikda suvli shakldagi gʻumburchakli kichik boʻshliqlar qatori, ularni juda tor oʻtishlar bogʻlaydi. Toʻliq quruq gʻorani toʻldiradi loy, kukun va tosh boʻshligʻi. Chiroyli kalkit kristallar u yerda koʻrinadi. Boʻshliqni tadqiq qilishga arziydi.

Kárpát József tomonidan 1991‑yilda yozilgan qoʻlyozmada, Yashil-gʻorning yonidagi gʻovak 20 m uzunlikda va 7 m chuqurlikda ekanligi aytilgan. Gʻorani Karszt Gʻor Tadqiqot Boʻlimi 1992‑yilda buzib, tekshirib, hamda gʻovakni (undagi shakllarning saqlanishi sababli) yopishni rejalashtirgan. Shunda Kristall‑gʻora 15 m uzunlikda edi. Boʻlim 1993‑yilda gʻoraning holatini saqlash ishlarini bajardi. Boʻlim aʼzolari, gʻovakni mineral toʻplovchilar ziyorat qilayotganini xabar qilishdi, shuning uchun boʻlim gʻovakni yopishni tavsiya qildi. 1994‑yilda boʻlim unda axlat yigʻdi. 2000‑yilgi Karszt rivojlanishi boʻyicha nashr etilgan tadqiqotda, Yashil-gʻor yonidagi tosh qazishda ochilgan Kristall‑gʻor ichida kalsit bilan qoplangan kichik gʻovaklar mavjudligi aytilgan. Bu yerda keyingi eritma ham shakllangan.

Kraus Sándor 2003‑yil 11‑oktabrda gʻovak tizimini koʻrib chiqdi. Uning amalga oshirgan sayohati haqida hisobotda, gʻoraning devorlari bir necha santimetrli uzunlikdagi, kalsit‑rombiodlar bilan bezatilgan, 60–80 sm diametrli tibbiy toʻplar bilan qoplanganligi yozilgan. Troglonauta Gʻor Tadqiqot Jamiyati, Szabó Zoltán boshchiligidagi bir necha aʼzosi, 2003‑yil 11‑oktabrda gʻorani oʻlchab chiqdilar, keyin Szabó Zoltán 2004‑yil 9‑yanvarda, oʻlchash natijalaridan foydalangan holda gʻoraning asosiy reja xaritasini, uzunlik kesimi xaritasini va 5 ta kesim xaritasini tuzdi. Gʻora oʻlchash boʻyicha 31 m uzunlikda, 9 m chuqurlikda va 13 m gorizontal yoyilgan. Shunda jamiyat gʻovakni buzdi, oʻymadi va foto‑hujjatini tayyorladi, shuningdek, gʻoraning 1988‑yilda chizilgan xaritasi gʻoraning katta qismini aks ettirmasligini aniqladi.

Duna–Ipoly Milliy Bogʻliq Boshqarmasining faoliyat hududida, Pilis togʻida joylashgan va 4820/34 katastir raqamli Kristály-gʻor, 2006‑yil 28‑fevraldan, atrof‑muhozirat va suv ishlari vazirining 8/2006‑KvVM farmoni boʻyicha, alohida himoya talab qiluvchi gʻor. Duna–Ipoly Milliy Bogʻliq Boshqarmasining faoliyat hududida joylashgan va 4820‑34 katastir raqamli Kristály-gʻor, 2012‑yil 25‑fevraldan, hudud rivojlantirish vazirining 4/2012‑(II. 24.) VM farmoni boʻyicha, alohida himoyalangan gʻor. 2021‑yil 10‑maydan agrar vazirining 17/2021‑(IV. 9.) AM farmoni boʻyicha Kristály-gʻor (Pilis togʻi, Duna–Ipoly Milliy Bogʻliq Boshqarmasining faoliyat hududi) boshqarma ruxsati bilan tashrif buyurilishi mumkin. 13/1998‑(V. 6.) KTM farmoni bir vaqtning oʻzida kuchini yoʻqotadi.