Melik Ajdar Mausoleum

Melik Ajdar maqbarasi yoki Jijimli maqbarasi Ozarbayjonning Lachin tumanidagi Jijimli qishlogʻining baland togʻli hududida joylashgan maqbara. Baʼzi manbalar maqbaraning qurilishini oʻn toʻrtinchi asrga, boshqalari esa 11‑12 asrlarga, yaʼni 11‑12 asrlarga bogʻlaydi.

Maqbara reja va arxitektura xususiyatlari

Ozarbayjonning sakkizlik shaklidagi maqbaralar rejasida korpus odatda vertikal prizmatik hajm shaklida belgilanadi. Shunga qarshi, Melik Ajdar maqbarasining sakkizlik tanasi konveks kesilgan piramida shaklida. Bino devorlari vertikal chiziqlar bilan qoplanmagan, silueti yumshoq xususiyatlar bilan ramzlangan. Maqbaraning umumiy shakli parabola kabi koʻrinadi.

Toshqin tanasi pastki, uch bosqichli plintus-pedestal ustida turadi. Uning asos maydoni yuqori sakkizlikning maydonidan sezilarli darajada katta, bu esa oʻz navbatida taxminan qayta ishlangan toshlardan yasalgan kichik paraboli gumbaz uchun asos boʻladi. Maqbara asosidan gumbaz asosiga oʻtish silliq egri tekisliklar boʻylab yuqoriga torayib, ingichka, yarim doira kesimli ustun-pletlarga asoslangan. Gumbazning asosini, ham fasadda, ham ichki tomonda, kichik korniy kesib tashlaydi.

Turklar orasida keng tarqalgan yurtlarni toʻgʻridan-toʻgʻri taqlid qilish natijasida, yuqoriga torayuvchi oktaedr prizmaviy hajmga, parabola shaklidagi gumbazga va nozik chubuk shaklidagi burchak ustunlariga ega maqbara yaratilgan. Ichki makon kabi, maqbaraning tashqi hajmi ham bitta butun boʻlib, tananing va gumbaz qoplamasining oʻrtasidagi oʻtish tasmasi deyarli yoʻq. Tananing barcha tomonlari katta, yaxshi oʻymalangan tosh plastinkalar bilan qoplangan. Ustunlarning kvadrat boshliqlari, oʻymali bezaklar bilan qoplangan, kornişga tayanadi. Old eshik binoning shimoliy tomonida joylashgan. Esik ustuni qattiq arkitrav tosh bilan qoplangan boʻlib, u nuqtali kamar shaklida. Uning chegarasida oʻymalgan otliq figuraning izlari belgilangan. Obidaning bir qator tafsilotlari Gubadli tumanidagi Demirchilar qishlogʻidagi qabrlarga oʻxshash.

Maqbaraning sakkizlik tanasining burchaklari yupqa tosh ustunlari, tayoqchalar kabi, yurtning ramkasining asosini tashkil etadi. M. S. Bulatovning grafik tavsifiga koʻra, “maqbarani qurgan arxitektor tuzilmaning siluetini chizishda ellipsadan foydalangan”.

Devorning ichki yuzasi vertikal ravishda 1,5 metr balandlikka koʻtariladi, keyin egri konveks yuzaga oʻtadi. Kulrang gips bilan qoplangan ichki maydon devorlarning tashqi qismining konturini takrorlaydi. Ichki devorning janubiy qismida old eshikga qaragan kichik, yassi mihrab nişi mavjud. Yorugʻlik gumbazning asosidagi toʻrt kichik oynadan maqbaraga kiradi.

Mausoleyning yana bir qiziqarli xususiyati shundaki, katta ifodali boʻyin koʻtarilgan buqa tasviri uning bezakli teshikli kamari (lancet) archining tympanumiga oʻrnatilgan. Kirishning ikki tomonida, rozetkali lentali bezak bilan bezatilgan, yana buqa tasvirlari ham mavjud, ular biroz yomonroq saqlangan. Ushbu tasvirlar yodgorlikning sanʼat xususiyatlarini yanada boyitadi va hayvon tasvirlari Ozarbayjonda kutilganidan koʻproq tarqalganligini ham koʻrsatadi.

Tarixi

Mausoleyning hech qanday binolar yozuvi yoki naqshli yuzalari yoʻqligi sababli, uning qachon qurilganini aniq belgilash qiyin. I. P. Shcheblykin asarlarida bu bino Seljukklar davriga tegishli – taxminan 12‑asr milodiy yoki 13‑asr boshiga. Boshqa bir versiyaga koʻra, yodgorlik 13‑asr oxirida Ilxanidlar davrida qurilgan.

Maydon‑rejalashtirish yechimi va sanʼat dizayni nuqtai nazaridan Malik Azhdar maqbarasi Ozarbayjon arxitekturasi tipik yodgorligi hisoblanadi. Kuchli vertikal yoʻnalishga ega boʻlmagan sakkizlik tuzilishga ega bunday yodgorliklar Ozarbayjon oʻrta asr arxitekturasida eng keng tarqalgan.