Meteor Cave

Meteor-gʻor 1982‑yildan beri Vengriya davlatining maxsus himoya ostidagi gʻorlaridan biridir. 1961‑yilda oʻrganilganda Vengriyaning eng chuqur gʻori edi. Hududning eng muhim, davriy faol suv yutuvchi tizimi. Gʻor Aggteleki‑karszt va Slovak‑karsztning boshqa gʻorlari bilan birga 1995‑yildan dunyo merosi roʻyxatiga kiritilgan. Aggteleki‑karsztning beshinchi eng uzun gʻori. Bódvaszilas maxsus himoya ostidagi sakkizta gʻordan biri.

Tavsifi

Aggteleki Milliy Parkda, Aggteleki‑karsztda joylashgan, Past togʻ Bódva‑vodiyga qaragan tosh devorining tagida ochiladi. Meteor-gʻorning baʼzi boʻlagida qumli yoʻllarini egallagan qattiq qobigʻi oʻrta triassik wettersteini ohaktoshi va yuqori triassik hallstatti ohaktoshidir. Bu yerda bir necha joyda perm‑evaporitos toʻplami topiladi. Gorizontal yoyilishi 167 m. Yopiq gʻor Aggteleki Milliy Parki Boshqarmasining ruxsati bilan koʻrish mumkin.

Aggteleki‑karsztning 5‑inchi eng uzun gʻori, Baradla‑gʻori, Béke‑gʻori, Szabadság‑gʻori va Vass Imre‑gʻoridan keyin. Bódvaszilas maxsus himoya ostidagi 8 gʻordan biri, qolgan 7 ta Almási‑zsomboly, Frank‑gʻori, Kopaszgally‑tomonidagi 2‑sonli suv yutuvchi gʻor, Kopasz‑vigaz‑gʻori, Szabó‑pallagi‑zsomboly, Széki‑zsomboly va Vecsembükki‑zsomboly.

Gʻor adabiyotda Kisvizestöbri suv yutuvchisi orqali kashf etilgan gʻor (Bertalan 1976), Kisvizes‑töbri‑suv yutuvchi (Nyerges 2003), Kis‑vizes‑töbri suv yutuvchi gʻor (Kordos 1984), Meteor Cave (Kordos 1977), Qizil Meteor‑gʻor (Nyerges 2003) va Qizil Meteor stalaktit‑gʻori (Bertalan 1976) nomlari bilan ham ataladi.

Biologiya

Meteor-gʻor keng suv yutuvchi yoʻli va suv yutuvchi atrofidagi tuproq sharoitlari tufayli katta oziq‑miqdoriga ega gʻorlar qatoriga kiradi. Bajomi Dánielning biologik tadqiqotlari davomida taksonlar soni ham, individlar soni ham boʻyicha muhim natijalar erishildi. Arrhopalites hungaricus intermedius nomli sakrash qurtlari ayniqsa katta individlar sonida uchraydi. Bajomi suvda ikki yangi raka turini aniqladi: Elaphoidella pseudojeannelit va E. meteorit, shuningdek Vengriyada yangi Niphargus tatrensis. Gʻorda 90 hayvon turining individlari topildi, ulardan 13 tasi haqiqiy gʻor aholisi edi.

Kashfiyot tarixi

Vörös Meteor Barlangkutató Szakosztály aʼzolari 1961‑yilda Dénes György rahbarligida Kis‑vizes‑töbri suv qudugʻini buzishni boshladilar. Meteor‑barlogʻning birinchi kirishi 1961‑yil 6‑avgustda roʻy berdi. Birinchi kiruvchilar: Frojimovics Gábor va Kovács György. Ularning yoʻlini hech narsa toʻxtatmagan, ularga katta tosh bloklari orasida chuqur bir quduq topilgunga qadar. Keyingi kunlarda, yonidagi suv qudugʻida ishlayotgan guruh aʼzolari bilan birga, vertikal boʻlimlarga gʻisht oʻrnatdilar. Bu yordamida ular “Titánok saroyi” deb nomlangan ulkan oʻlchamli xonaga yetishdilar.

A taxminan 0,5 km uzunlikda kashf etilgan gʻor tizimining qoʻshimcha tadqiqotlari 4‑noyabr va 9‑noyabr oraligʻida davom ettirildi. Winkler Mária 1961‑yil 8‑noyabrda 12 m‑lik quduqqa, xavfsizlik arqonining boʻshashi sababli, tushdi va jarohati ogʻir boʻlsa‑da, tezda tuzaldi. Ish va ekskursiya natijasida tizim Vengriyaning oʻsha davrdagi eng chuqur gʻori boʻldi. 150 m chuqurlikdagi Pénz‑pataki‑su olish gʻorini oldinroq kashf etilgan edi. Meteor‑gʻorning chuqurligini oʻsha paytda 155 m deb hisoblashgan. Eng soʻnggi oʻlchovlar asosida gʻor oʻylangan darajada chuqur emasligi aniqlandi. Bu natijaga 1962‑yilda 120 soatlik yer osti ekspeditsiyasi ham hissa qoʻshdi. Szentes György kirishdan keyingi yillarda gʻorning geologik tekshirishini amalga oshirdi. Gʻor 1963‑yilda 1 km uzunlikka yetdi.

Kósa Attila tomonidan yozilgan, 1964‑yilda nashr etilgan, “A zsombolyképződés kérdéseiről” nomli tadqiqotida, gʻor ustidagi hududda qamish va tushish joylari topilmagani aytilgan. 1964‑yil bahorida gidrologik usul bilan, fluoresans suv boʻyoqlari yordamida gʻor va undan 1790 m masofada, 237 m chuqurroq darajada joylashgan Vecsem‑manba oʻrtasidagi aloqani aniqlashga muvaffaq boʻldi. Shundan beri ham inson uchun yurgizish mumkin boʻlgan oʻlchamdagi ulanish topilmagan, garchi har ikki tomondan sinovlar oʻtkazilgan. Lakatos László 1969‑yil 3‑novabrda Titanlar zali ostidagi qismda bir gʻor toshidan tushib qoldi. (Ogʻir bosh suyagi jarohati natijasida shifoxonada vafot etdi.) 1974‑yilda Foton Gʻor Tadqiqot Guruh gʻorning foto‑hujjatini tayyorladi.

1976‑yilda yakunlangan va Bertalan Károly tomonidan yozilgan qoʻlyozmada, Past togʻda, Bódvaszilason joylashgan Meteor‑gʻor (Kisvizestöbri suv yutqazgich orqali kashf etilgan gʻor, Qizil Meteor stalaktit gʻori) haqida soʻz bor. Bódvaszilasdan Szabó‑pallaga olib boruvchi belgilangan turist yoʻli yonida, Szőlősfej‑bogʻda joylashgan Kis‑vizes‑töbör (suv yutqazgich)da, 410 m balandlikda gʻorning kirish joyi joylashgan. Suvli karsrt gʻori taxminan 1 km uzunlikda va 110‑120 m chuqurlikda. Gʻorda koʻplab stalaktit, heliktit va gips kristallari mavjud boʻlib, uning suv yutqazgichi juda rivojlangan. Qoʻlyozmada gʻorni tasvirlaydigan qism 4 ta nashr asosida yozilgan. 1976‑yilda 5400‑son (Aggteleki‑karsrt) gʻor kartografik hududida joylashgan, bódvaszilasi Meteor‑gʻori milliy ahamiyatga ega gʻor boʻldi.

1976‑yilda tuzilgan, mamlakat ahamiyatiga ega gʻoralar roʻyxatidagi gʻora nomlari aniqlangandan soʻng, 1977‑yil 30‑mayda tuzilgan, mamlakat ahamiyatiga ega gʻoralar roʻyxatida Aggteleki‑karszton, Bódvaszilason joylashgan Meteor‑gʻora nomi keltirilgan. 1977‑yilgi Karszt va Gʻora ingliz tilidagi maxsus sonida chiqqan, The longest and deepest caves of Hungary (31‑dekabr‑1975) nomli maʼrufda, Aggteleki‑karszton joylashgan, 500 m uzunlikda, 150 m chuqurlikda boʻlgan Meteor Cave 1975‑yil 31‑dekabrda Vengriyaning 26‑eng uzun va 6‑eng chuqur gʻorasi ekanligi maʼlum boʻladi. 27‑eng uzun gʻora (Háromkürtő‑zsomboly) ham 500 m uzunlikda.