Mihrişah Sulton majmuasi

Mihrişah Sulton majmuasi (turkcha: Mihrişah Valide Sulton külliyesi) – Usmoniylar imperiyasiga tegishli meʼmoriy majmua va xayriya jamgʻarmasi (külliye). XVIII asr oxirida Mihrişah Sulton tomonidan barpo etilgan. Majmua Turkiyaning Istanbul shahridagi Eyüp Sulton masjidi majmuasi yonida joylashgan. Majmuaning eng yirik qismi boʼlgan imorat (oshxona) Istanbulda oʻz asl vazifasini hanuzgacha bajarib kelayotgan soʻnggi imoratlardan biri sifatida eʼtiborga molik. Majmua asoschisining maqbarasi va koʻchaga qaragan bezakli sevil ham diqqatga sazovor boʻlib, bularning barchasi Usmoniylar meʼmorchiligining barokko uslubida bunyod etilgan.

Tarixiy zamini

Majmua 1792—1796-yillar oraligʼida qurilgan boʻlib, sulton Salim III ning onasi Mihrişah Sulton buyrugʼiga binoan yaratilgan. Majmua Istanbulning Eyüp mahallasidagi Eyüp Sulton masjidi yonida joylashgan. Sulton Salim III (1789–1807) hukmronligi davrida bu hududga nisbatan Usmoniylar sulolasining qiziqishi qayta jonlandi, chunki aynan u 1798—1800-yillarda Eyüp Sulton masjidini qayta qurdirgan.

Meʼmorchiligi

Majmua katta imorat (oshxona) va maktabdan iborat, biroq koʻcha tomonidan qaralganda eng koʻzga tashlanadigan unsurlari sevil va Mihrişah Sulton maqbarasi hisoblanadi. Majmua avvalroq bunyod etilgan, qisman buzib tashlangan Hamidiye majmuasiga oʻxshash. Ushbu majmua Eminönü mahallasida joylashgan va Sulton Salim III ning salafiysi Abdulhamid I tomonidan bunyod etilgan.

Imorat

Imorat katta U shaklidagi bino va uning markazida joylashgan bogʻli hovlidan iborat boʻlib, koʻchadan monumental darvoza orqali kiriladi. Hovli uch tomondan imorat binosi boʻylab choʻzilgan ayvonlar bilan oʻralgan. Maktab binoning tashqi gʻarbiy tomonidagi ayvon boʻylab joylashgan. Gʻarbiy qismdagi ayvon yonida qabriston joylashgan boʻlib, maqbaraga ham shu yerdan kiriladi. Ikkinchi, koʻchadan kiriladigan joy aynan shu hududga bevosita kirishni taʼminlaydi.

Sevil

Yarim doirasimon sevil 1795-yilga oid boʻlib, majmuaning koʻchaga qaragan fasadida joylashgan. Unda koʻcha boʻylab oʻtib ketayotgan mehmonlar yoki yoʻlovchilarga suv tarqatish uchun moʻljallangan besh panjarali deraza bor. Oʻz tadqiqotlarida olim Doğan Kuban sevilning bezaklarini fransuzlarning rokaý meʼmorchilik uslubiga qiyoslab, ularni oʻsha davrda Topkapı saroyida joylashgan Abdulhamid I va Salim III xonalaridagi bezaklar bilan oʻxshashligini qayd etgan.

Dafn qilinganlar

Mihrişah Sulton (Salim III ning onasi) (tax. 1745 —  1805);

Hatiche Sulton (Mustafo III ning qizi) (1768–1822);

Beyhan Sulton (Mustafo III ning qizi) (1766–1824);

Rahime Perestu Sulton (tax. 1830 – tax. 1906), sulton Abdulmajid I ning birinchi qonuniy rafiqasi;

Alev Alatli (1944–2024) – yozuvchi, iqtisodchi.