Ócsa Protected Landscape Area

Ócsai Tájvédelmi Körzet – Duna–Ipoly Milliy Bogʻliq Parki boshqaruvi tarkibiga kiruvchi Vengriya hududidagi tabiatni muhofaza qilish hududi boʻlib, uning umumiy maydoni 3606 gektar, undan 1466 gektar qatʼiy himoyalangan.

Joylashuvi

Budapeshtdan taxminan 30 kilometr janubga, Ócsa, Dabas va Inárcs qishloqlari tomonidan chegaralangan hududda joylashgan.

Xususiyatlari

Tabiatni muhofaza qilish hududi 1975‑yil 9‑sentyabrda, Milliy Tabiatni Muhoaza Qilish Boshqarmasi raisining 3/1975.OTVH raqamli qarori bilan tashkil etilgan, Duna vodiysi va tekislikdagi qumli hududlar orasida joylashgan, chuqur joylashgan botqoqlik va botqoqlik oʻrtogʻlari oʻsimlik va hayvonot dunyosining noyob turlari saqlanishi maqsadida.

Ócsai Tájvédelmi Körzetning markaziy qismi Duna–Tisza oraligʻida qadimda keng yoyilgan botqoqlik hududining oxirgi qolgan parchalaridan biridir. Botanik va hayvonot dunyosining noyob turlari, qiymatlari hududni quritishga qaratilgan oldingi tajribalar samarasizligi tufayli saqlanib qolgan doimiy suv oqimi bilan bogʻliq. Hududning butunida mozaiklik xususiyati, yaʼni ochiq suvlar, botqoqlar, yaylovlar, oʻrmonlar, steplar almashinuvini va shu bilan birga inson faoliyatining oʻzgaruvchan izlarini koʻrsatadi.

Vazifalari

Ócsa atrofidagi botqoqlik havzalari Oʻrta Duna tomonidan minglab yillar oldin yaratilgan. Bir vaqtlar Duna botqoqligining shagʻalli qoplamasi asosni tashkil etadi, unda suv organizmlari va tirik organizmlarning qoldiqlaridan suvni deyarli oʻtkazmaydigan loy qoldiqlari hosil boʻlgan, chuqurliklarni izolyatsiya qilgan. Gödöllői-domblar va Duna–Tisza oraligʻidagi orqa yer osti suvi yer ostida 10–15 metr chuqurlikda, janub-gʻarbga sekin Duna botqoqligiga singib oʻtadi, keyin orqa togʻlar tugashi va Duna tekis tekislikka uchrashganda, Ócsa hududida bu yer osti suvi yuzaga yaqin, baʼzi joylarda toʻgʻridan-toʻgʻri yuzaga chiqadi. Shunday qilib izolyatsiya qilingan chuqurliklarda suv qoplamasi deyarli doimiy boʻladi. Bunday joylarda botqoqlar paydo boʻladi, yoki suvlanish butun mintaqani qamrab olgan boʻlsa, botqoqlik hududlari shakllanadi. Botqoqlarda oʻlik oʻsimliklardan kelib chiqqan organik moddalar butun yil davomida, kisloroddan izolyatsiyalangan holda suv ostida boʻlib, parchalanmay, sekin qorongʻu rangli, namni soʻruvchi, tolali tuzilishga ega, tuproqga aylanadi.

Togʻozda maxsus talabga ega oʻsimliklar, botqoqlikdagi noyob turlari joylashgan. Botqoqlikning qiyin issiq boʻladigan, nam, sovuq tuprogʻida ular oxirgi muz davri keyingi isishdan omon qolgan, yaʼni botqoqlik oʻsimlik turlarining bir qismi mamlakatimizda muz davri qoldiq oʻsimlikdir. Muz davri keyingi interglatsial tasviri, turli oʻsimlikotga va mikroiqlimga bogʻliq hayvonot ham saqlanib qolgan, bu turda va individ sonida ham juda boy.

Oʻsimlik va hayvonot

Ochiq suv yuzasini himoya hududi ichida chuqurroq joylashgan hududlarda, qadimiy botkoqlik daryolari, suv oqimlari boʻshliqlarida, va ancha yangi paydo boʻlgan kanallarda topish mumkin. Ularning qirgʻogʻlari keng tasmalarda qalin, qashqaloq, botkoqlik oʻtloqlari bilan oʻralgan, u yerda hali ham topiladigan hozirda kam uchraydigan botkoqlik oʻrik (Urtica kioviensis). Keyin baland, turjanli hududlar, soʻngra xos botkoqlik birikmalari, yaʼni csátés botkoqliklar keladi. Atrofdagi aholilar asrlar davomida botkoqlikning qimmatli yoqilgʻi, yaʼni togʻozini qazib olishgan, ammo botkoqlik hududlari faqat atrofdagi qishloq xoʻjalik yerlarining 20‑asrda kengayishi va zamonaviy suv tartibga solish tashabbuslari natijasida keskin kamaygan, shuning uchun ularning koʻpchiligi hozirda qatʼiy himoyalangan (masalan, Bika‑rét turjanasi). Qadimiy suv oqimlari boʻylab, kamroq yopiq oʻrmon botkoqliklarining xos muz davri qoldiq oʻsimliklari botkoqlik oʻrik va botkoqlik qobiq oʻsimligi (Sparganium natans). Quruqroq joylarda koʻkperi botkoqlik paydo boʻladi, uning saqlanishini aynan landshaft bilan uygʻun yashovchi insonning doimiy aralashuvi, yer foydalanishi taʼminlaydi, chunki hududini tezda kulrang tutun (rekettyefuz, Salix cinerea) egallab olardi, agar anʼanaviy chorvachilik, muntazam yaylov bu holatni toʻxtatmas edi. Bu yangi botkoqlikda hali ham bir nechta orkide turlari yashaydi, va bu yerda qimmatli muz davri qoldiq oʻsimligi, xushboʻy chongʻir gullari (Adenophora liliifolia) ham yanada baxtli kunlarni kutmoqda.

Nadir va qimmatbaho maʼgʻar (Fraxinus angustifolia subsp. pannonica) bilan birga boʻlgan egir (egir) botqoqli yerlarida vaqtinchalik suv toʻlishi tufayli egirlar qoʻllab-quvvatlovchi ildiz tizimini rivojlantirgan (poytaxt egir). Yuqori balandlikda ekotizim rivojlanishining oxirgi bosqichi – mevali-yongʻoq-qorachoq ligeter oʻrmonlari namoyon boʻladi, ularning oʻt tekisligi anʼanaviy togʻli turlarga ham joy beradi (ikki bargli soyabogʻ (Maianthemum bifolium), dumaloq bargli kapotnyak (Asarum europaeum), sariq oʻrmon shox (Lamium galeobdolon)). Suvliroq joylarda vidrafü (Menyanthes trifoliata) oʻsadi.

Hudud hayvonot dunyosi ham juda boy. Egir botqoqli oʻrmonlarning tuprogʻida mutaxassislar juda boy oʻpka oyoqli fauna topdilar. Hududning nisbatan tinchligi asosan qushlar dunyosiga foyda keltiradi, lekin masalan tuproqda yashovchi oʻpka oyoqlilarning bir kvadrat metrga tushadigan namuna soni mamlakatda bu yerda eng yuqori. Ócsa shahridagi Öregturjánda hali ham katta qargʻa (Nonagria typhae) kabi nodir kapalak turlari, shuningdek muzqurushdan keyingi davrlardan “unutilgan”, Vengriyada faqat bu yerda yashovchi oltin chiziqli koʻmir kapalak (Coenonympha oedippus) uchraydi. Hududda odatiy koʻrinish boʻlgan botqoq toshbaqasi (Emys orbicularis), lekin bu yerda ham juda nodir baliq turi – botqoq qurt (Umbra krameri), hamda relikt boʻlgan jonli tugʻilgan iglo (Zootoca vivipara) ham mavjud. Qimmatbaho qush faunaining eng qimmatbaho aʼzolari kulrang qush (Circus pygargus), katta qashqir (Numenius arquata), qashqir (Crex crex), qizil rangli qush (Coracias garrulus), dasht qush (Locustella naevia), koʻk qizil qush (Falco vespertinus), qizil qush (Falco subbuteo) va botqoqlik qushi (Botaurus stellaris).

Ip-poyabzal dashti oʻquv yoʻli

Botqoq yer hayotini namoyish etuvchi, 1200 metr uzunlikdagi oʻquv yoʻli Ócsa shahridagi Katta oʻrmon orqali oʻtadi. Erkin tashrif buyuriladigan obʼekt bir soat ichida qulay sayr tezligida aylanib chiqilishi mumkin. Oʻquv yoʻli oxirida, Ip-poyabzal dashtida, dam olish uchun skameykalar va oʻyin maydoni tabiatda bir oz vaqt oʻtkazmoqchi boʻlganlarni kutadi. Xarita, oʻquv yoʻliga olib boruvchi daftar yoki sayohat qoʻllanmasini Ócsa shahridagi Tájházda soʻrash mumkin.