Palace of the Shirvanshahs

Şirvanşahlarning saroy binosi yoki Şirvanşahlarning yashash binosi — Şirvanşahlar saroy kompleksi ichiga kiruvchi eng qadimiy qurilish. Saroy binosi kompleksening yuqori hovli hududida joylashgan. Saroy binosi baland tepa ustida joylashgan, shahar umumiy rejasida va tashqi koʻrinishining shakllanishida ustunlik qilardi. Saroy Ozarbayjon meʼmorchiligining shoh asarlaridan biri hisoblanadi. Ansamblning yuqori badiiy meʼmorchilik sifati, Ozarbayjon meʼmorchiligida butun bir uslubning yoʻnalishini yaratishga imkon yaratgan, alohida qurilishlarning yer relifi ustida mahorat bilan joylashtirilishi, siluetlarning chiroyli yechimi, imkoniyatlardan va mahalliy ohak toshlarining dekorativ xususiyatlaridan mahoratli foydalanishi va tosh ustidagi ajoyib oymasi bilan ajralib turadi.

Saroyning talabchan ajoyib binosi yopiq saroy makonida ustunlik qiluvchi pozitsiyani egallaydi. Umumiy hajm boʻyicha sezilarli darajada oldinga chiqqan, alohida eʼtiborga molik oddiy, lekin katta portal, proporsional boʻlinishlarning jiddiyligi va deyarli butun devorlarning tozaligi bilan tavsiflanadi. Saroyning ikki qavatli binosining yanada qadimiy qurilishining poydevori ustida qurilishi istisno qilinmaydi va rejaning murakkab konfiguratsiyasi bilan ajralib turadi. Yuqori qavat pastki qavatning rejalashtirish tuzilishini takrorlaydi. Markaziy sakkizburchak zal va unga qoʻshilgan bir xil shakldagi boʻlinuvchi vestibul atrofida guruhlangan enderuna va biruna uslubiy oldi va yashash xonalarining tashkil etuvchi elementlari edi.

Həyətin sharqiy va janubiy fasadlarining devorlarining mustahkamlik yechimi rejasi, janubga va sharqqa, dengizga tomon yoʻnalgan, yoʻnaltirilgan erkerlarning paydo boʻlishi, butun binodan oʻtgan uzunlik va kenglik boʻylab asosiy devorlarning boʻlmasligi hayratlanarli. Pastki va yuqori qavatlarning xonalarida chatma shaklidagi tavanlar, portal ortidagi sakkizburchak zal esa kunbuz bilan qoplangan.

Tarixi

Bino qachon qurilganligi aniq belgilansa ham, kompleksning uning atrofida shakllanishi shubhasizdir. Tadqiqotchilar, saroy binosining kompleksga kiruvchi boshqa inshootlarga nisbatan koʻproq parchalanish va reja oʻzgarishlariga duch kelganligini taʼkidlaydi. 1500‑yilda Shirvonsahlar bilan Safavilar orasidagi jangda Farrux Yasar oʻldirilgandan keyin, Safavilar Bakini egallab, saroyni talon qilgan. Shirvonsahlardan keyin saroyda kimlar yashaganligi maʼlum emas. 10 fevral 1828‑yilda Baki xanligʻining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi natijasida, saroy inshootlari rus harbiy qoʻmondonligiga aylantirildi va saroyda taʼmir ishlari olib borildi. Taʼmir paytida saroy bilan bogʻliq koʻplab qimmatli inshootlar yoʻq qilindi. Hatto saroy hududida Aleksandr Nevsky cherkovi qurilishi ham rejalashtirilgan edi.

XIX asr oxirlarida tark etilgan saroy yana eʼtiborsiz holga tushdi. 5 oktyabr 1918‑yilda Ozarbayjon Xalq Respublikasi “Jamiyatga, muassasalarga va shaxsiy shaxslarga oid sanʼat va qadimiy yodgorliklarning roʻyxatga olinishi va saqlanishi haqida” dekretini nashr etdi. Ozarbayjonda davlat tomonidan yodgorliklarning roʻyxatga olinishi haqida birinchi hujjat boʻlgan bu dekretning talabiga binoan Shirvonsahlar saroyi ham tarixiy va madaniy qiymatli yodgorlik sifatida roʻyxatga olindi.

1932‑yilda Ozarbayjon XKSning qaroriga asosan Shirvanşohlar saroyida taʼmir ishlari boshlangan. 1937‑1938‑yillarda arxeolog V.N.Leviatov rahbarligida saroyda arxeologik qazish ishlar olib borilgan. Tadqiqotlar davomida XII‑XV asrlarga oid material‑madaniyat namunalari topilgan. Saroy hovlisidagi quduqlar tozalanayotganda ularning ikkisidan china idishlarning boʻlaklari topilgan boʻlib, ular ham Xitoy uy-joyiga oid, oʻsha davr uchun juda qimmatli idishlar edi. Topilmalar ichida ustiga sharlangan saxsi kasalarning naqshlari china idishlarning ustidagi naqshlarga oʻxshardi. Oʻrtadagi hovlisdagi qutilardan Ozarbayjon Tarix Muzeyida saqlanayotgan saxsi chiroqlar topilgan.

Saroy binosi taʼmir tugallangandan soʻng bu yerda Ozarbayjon Xalq Muzeyining bir qismi va Din Tarixi Muzeyi joylashtirilgan. 1954‑yildan Shirvanşohlar saroy kompleksi Davlat Tarix Arxitektura Muzeyiga aylantirilgan, 1960‑yilda respublika hukumatining saroyni arxitektura yodgorligi sifatida himoya qilish qarori qabul qilingan.

Tavsif

Saroy binosi kompleks hududida hajmi va egallagan maydoni boʻyicha eng katta inshootdir. Bino ikki qavatli. Qurilish rejasida murakkab tuzilishga ega. Bu yerda binoning asosiy rejasi deb hisoblangan va kirish darvozasi ochilgan gʻarb devori, tek burchak ostida boʻlib, silliq shimol devori bilan tutashgan. Binoning sharq va janub devorlari burchakli chiqindilar bilan murakkablashtirilgan. Binoning janub‑sharq burchagida devor tek emas, bir qator chiqindilarga ega. Ehtimol, bu chiqindilar binoning xonalarini yaxshiroq yoritish va bu yerdan goʻzal manzara tashkil etuvchi dengiz va Baku boʻgʻinining koʻrinishiga toʻsqinlik qilmaslik maqsadida qurilgan.

1842‑yilda saroyni tasvirlagan professor Ilya Berezin yozadi:

Arxitektura xususiyatlari

Bino kirish portalari juda oddiy boʻlishi, shuningdek, ichki devorlarida hech qanday yozuv boʻlmasligi, bezak va ornamentlarning ham juda oddiy boʻlishi nafislik taassurotini yaratmaydi. Birinchi qavatning, derazadan koʻproq, qalʼa devorlaridagi gʻovaklarga oʻxshash tor, yarim shaklli derazalari va xonalar devorlarida hech qanday arxitektura bezagining boʻlmasligi saroy bilan birga turadigan divanxona, serdaba va masjid binolari bilan toʻliq ziddiyat tashkil etadi. Shirvanşohlar saroy binosi, Yaqin Sharq mamlakatlari uchun xos boʻlgan chah‑chəlalli saroylardan juda farq qiladi.

Bu ikki qavatli, bir mingdan ortiq xonali katta binoning alohida xonalari orasida munosabatning yoʻqligi va tizimsizlik mavjud. Dastlab saroyda 52 xona boʻlgan, ularning 27 tasi birinchi, 25 tasi esa ikkinchi qavatda joylashgan edi. Xonalar simmetrik tarzda joylashgan. Ikkinchi qavatda tağ tavan bilan qoplangan shohning oʻzi va oilasining xonalari joylashgan. Ikkinchi qavat derazalaridan Baki buxtasiga goʻzal manzara ochiladi. Derazalar tosh tarmoq bilan toʻldirilgan.