Shirvanshah's Palace Mausoleum

Shirvanshahlar saroyi maqbarasi (Forscha: آرامگاه کاخ شروان‌شاهان, Ozarbayjoncha: Şirvanşahlar sarayı türbəsi) yoki Shirvanshahlar oilasining qabri (Forscha: آرامگاه خاندان شروان‌شاهان, Ozarbayjoncha: Şirvanşahların ailə türbəsi) 15‑asrga oid tarixiy yodgorlikdir. Eski shahar hududida joylashgan boʻlib, Shirvanshahlar saroyi majmuasining bir qismi hisoblanadi. Maqbara majmuaning hovlisidagi uchta binodan biri boʻlib, saroy masjidi va saroy hammomi bilan birga, barcha Iroqiy Shirvanshahlar tomonidan qurilgan.

Monument 2001 yil 2 avgustda, Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 132‑sonli qarori bilan milliy arxitektura yodgorligi sifatida roʻyxatga olingan. Maqbara ham UNESCO Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Shirvanshahlar saroyi majmuasining bir qismi hisoblanadi.

Tarixi

Kirishda joylashgan yozuv binoning tarixi va arxitekturasi haqida maʼlumot beradi. Unda shunday deyilgan: "Dini himoya qiluvchi, Paygʻambar odam, buyuk sulton, Shirvanshah Xalilulloh—Alloh uning hukmronligini va podshohligini saqlasin—ona va yetti yoshli oʻgʻli uchun bu qabri qurdirgan. Alloh ularga rahm‑shafqat bersin. Bu 839 mil. avv. (1435–1436 milodiy) yillarda qurilgan."

1954 yilda orientalist A.A. Alesgerzade bu yozuvlarni portalda yechib chiqqan. Boshqa yozuvlar Qurʼondan iqtiboslar. Portalni bezagan medalyonda faqat oynadan koʻrinadigan yozuv bor. Unda yodgorlikning meʼmori ismi aytilgan: "Alloh, meʼmor Muhammad Ali.” Meʼmorlar binolarga ismlarini ochiq-oydin yozishdan man etilganligi sababli, ularni shu tarzda kodlashgan.

Maqbaraning keyinchalik madrasaga aylanishi qabrlardagi holatni yomonlashtirgan. 1947 yilda olib borilgan arxeologik qazilmalarda pol darajasidan pastda olti qabr topilgan.

Qabrlash

Kirishdagi yozuvlarga koʻra, maqbara Shirvanshah Xalilullohning onasi va oʻgʻli uchun qurilganligi aniq. Shunga qaramay, Shirvanshahlar oilasining boshqa aʼzolari ham bu yerda dafn etilgan. Qazilmalarda buzilgan pol ostida tosh plakatlar topilgan. Ushbu plakatlar 7 qabrni yopish uchun ishlatilgan. Faqat beshta qabrda suyak qoldiqlari topilgan, qolgan ikki qabr boʻsh boʻlgan.

15‑asr tarixchisi Xvandamir oʻz asari "Habib al‑Siyar"da Safavidlar hukmdori Ismoil I, Shirvonsahlar oilasining suyaklarini ashga aylantirishni haqorat deb, otasi va bobosining intiqomini olishni vaʼda qilganini yozgan. 1501 milodiy yilda Safavidlar tomonidan Bakiga bosqin paytida ikki qabri ochilgan, ichidagi suyaklar olib tashlangan. Qolgan besh qabir esa tegilmagan.

Mahkamlari, qasidalarida, gazollarida saroy shoiri Badr Shirvani bu qabrlarda dafn etilganlarni zikr etib, tasvirlagan. U 14‑asr oxiri‑15‑asr boshlarida Shirvonda eng mashhur shoirlardan biri boʻlgan. Badrning asarlar toʻplamida maqbara ichida dafn etilgan shaxslarning ismlari va tugʻilgan sanalari koʻrsatilgan.

Birinchi qabrdan Shirvonsah Farrux Yaminning 6‑7 yoshli oʻgʻli dafn etilgan. Suyakning bosh suyagi va koʻkrak qismida soch qoldiqlari qolgan. Suyaklarni tozalashda dafn matosi izlari aniqlangan. Bir maqtovda, Shirvonsah (1435‑1442 milodiy) oʻgʻli yetti yoshida vafot etganligi aytilgan.

Tish va suyaklarning ingichkaligi ikkinchi qabrda keksa ayolga tegishli ekanligini koʻrsatadi. Bir maqtovda, Shirvonsahning onasi Bika deb nomlangan va 1435‑1436 milodiy (Hijri 839) yillarda vafot etgan, taʼsirli ayol boʻlganligi qayd etilgan.

Uchinchi qabrda Shirvonsah Shahruxning xotini Xanika xonim dafn etilgan. Badr Shirvani oʻz asarlarida uning ismini qayd etgan.

Sheikh Salah, Shirvonsahning ikki yoshli oʻgʻli, toʻrtinchi qabrdan dafn etilgan. U 1443‑1445 milodiy (Hijri 847‑849) yillarda yashagan. Qabr ichida shisha keramika boʻlaklari va shamdan topilgan.

Beshinchi maqbara Ibrahim II (1432) ga tegishli boʻlib, u 19 yoshida vafot etgan. Qobiqda ipak qoldiqlari, koʻk boncuklar va uzunligi 36 sm boʻlgan ignali oltin mixcha topilgan. Mixchada turkuaz va olti safir toshlari boʻlgan.

Kirishning qarama-qarshi tomonida 2,10 metr boʻlgan katta skelet topilgan. Bu Khalilullah I ning qabri deb hisoblanadi. Joyda taroq va oltin bilaguzuk topilgan.

Umumiy reja va qurilish

Qabriyga yagona kirish asosiy fasadda joylashgan portal orqali amalga oshiriladi. Koridorning oʻng va chap tomonida ikkita kichik xona joylashgan. Har bir xonadan koridorga eshik ochiladi. Bu xonalar diniy shaxslar uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin, deb taxmin qilinadi. Koridordan tashrifchilar asosiy zal—kripga kiradilar. Zal rejasida xoch shaklida. Uning oʻrtasidagi qismi tosh gumbaz bilan qoplangan. Gumbaz tomga va tosh devorlarga mahkam oʻrnatilgan.

Eshikning qarama-qarshi tomonida, xochning tarmoqlari orasida, qalin tosh devorlar ichida ikki kichik xona joylashgan. Bu xonalar maqbara buyumlari uchun katak yoki ombor sifatida ishlatilgan deb hisoblanadi. Zalin oʻrtasining yuqori qismini qoplagan gumbazning tashqi tomoni rangli kafellarga bezatilgan. Biroq, bu kafellar saqlanmagan.

Stalaktit gumbazning tympanumining yuqori qismida diniy belgilar bilan yozilgan yozuvlardan iborat zona mavjud, va tympanumlarda har ikki tomonida ichki yozuvli medalyonlar joylashgan. Atrofdagi bezaklar bilan farqni kamaytirish uchun yozuv harflari maxsus oʻlchamda va uslubda yaratilgan. Portalning kirish eshigidagi yozuvda maqbara Shirvonsarxon Khalilullah I tomonidan onasi va oʻgʻli uchun Hijri 839 (1435–1436 milodiy) yillarda qurilganligi koʻrsatilgan.

Arxitektura hajmlari tektonikasi ichki makonni egallaydi. Bu yerda arxitektor Ali tomonidan amalga oshirilgan sanʼat uslubi va arxitektura texnikalari namoyon boʻladi.