Remete-hegyi No 10 Cave

Remete-hegyi 10‑sonli gʻor Duna–Ipoly Milliy Parkda joylashgan Remete‑shakarga tegishli gʻorlardan biridir.

Tavsifi

Budai Tabiatni Saqlash Hududida, Remeteszőlős tashqarisida, qatʼiy himoyalangan hududda, oʻrmon ichida, Remete‑shakarning sharqiy tomonida, Remete‑togʻning qiyalik va toshli tomonida gʻorning DKga qarashli kirish joyi joylashgan. Shakarning oʻrtadagi gʻor qavatida (bu qavat vodiy tekisligidan 70 m balandlikda, 340–350 m balandlikda joylashgan) joylashgan. Gʻor 20 m uzunlikda, 250 m² maydonda va 70 m³ hajmda. Faqat ozgina toraygan holda uning yoʻllarida harakatlanish mumkin. Kirish joyidan oʻlchanadigan 4‑m balandlikda chap tomonda yon yoʻl boshlanadi, u bir necha metrdan keyin yuzaga chiqadi. Oldinga harakatlanib kichik xona topiladi. Oʻng tomonda tuproqli yoriq bor, unga ildizlar kirib qoladi. Yoʻlakni kichik kesma yoʻnalishli yoʻl yopadi, u past. Kirish joyida Shakarga vodiyga goʻzal manzara ochiladi. Gʻorning asosiy jihozlari bilan yurish mumkin, gʻorni koʻrish uchun ruxsat kerak emas.

1984‑yilda birinchi marta Remete-hegyi 10‑sonli gʻor deb nomlangan gʻor adabiyotda paydo boʻldi. Gʻor adabiyotda 10‑sonli gʻor (Horváth, Szunyogh 1971), Eltömődött‑gʻor (Horváth, Szunyogh 1971), Remetehegyi 10‑sonli gʻor (Bertalan 1976) va Remetehegyi eltömődött gʻor (Leél‑Őssy 1957) nomlari bilan ham uchraydi. Pastki qismini qoplagan qalin loy qatlamlari tufayli unga Eltömődött‑gʻor nomi berilgan.

Tadqiqot tarixi

1877‑yilgi Archaeologiai Értesítőda aytilganidek, Magyar Nemzeti Múzeumning qadimiy buyumlar omboriga noyabr oyida 1 (hayvonlardan olingan) past jagʻni, 2 suyak va 3 loy boʻlagi qoʻshilgan. Bu topilmalar, buda Remetemária yaqinidagi tosh gʻovakidan olingan, Lóczy Lajos muzeyga hadya qilgan. 1904‑yilgi Budapest Régiségeiben aytilganidek, ehtimol Remetemária tosh gʻovaklari qadimgi tosh davri chorvachilik joylari boʻlgan, u yerdan Lóczy Lajos (Régészeti N., 168/1877.) qattiq loy boʻlaklarini Magyar Nemzeti Múzeumga olib borgan.

1937‑yilda nurga chiqqan, Jablonkay István tomonidan yozilgan nashrda Remete‑szu­rdokning chap tomon devorida, daryodan 50 m (yuqori qatlam) va 10 m (pastki qatlam) balandlikda manba gʻorlar joylashgani haqida soʻz bor. Yuqori qatlamda joylashgan Remete‑togʻi‑toshxona‑gʻoridan kam rivojlangan va yomonroq boʻlgan boshqa, yuqori qatlamda joylashgan manba gʻorlar, szu­rdokning butun uzunligida kuzatiladi. Agar gʻorning eroziya bazasi pastga tushsa, gʻorning suv tizimi ham shunga ergashadi. Bu masalan, suv eski oʻtish‑gʻorni va eski manba gʻorni tark etib, toshning yupqa yoriqlaridan pastga tushib, yangi gʻor tizimini shakllantirishi bilan roʻy beradi. Bunday holatda eski gʻorning ostida yangi manba gʻor ochiladi, choʻkkan eroziya bazasining yangi qatlamida. Eski yuqori kirish esa qolgan karsrt‑yoriq tomonidan yiriklanadi. Remete‑szu­rdokning chap tomon devorida joylashgan tashlab ketilgan manba gʻorlar bu jarayonning chiroyli misollaridir. Ushbu gʻorlarning eroziya bazasi szu­rdokni shakllantirgan daryoning oʻzi boʻlgan, uning tushishi natijasida szu­rdok paydo boʻlgan gʻorning daryosi edi. Szu­rdok‑gʻor daryosining eski, boʻlinish‑belgisi‑oʻzgarmasidan oldingi balandligini yuqori qatlam gʻorlari koʻrsatadi.

1942‑yilda nashr etilgan, "Budapest tarixi" nomli kitobda Tompa Ferenc tomonidan yozilgan bobda Rómer Flórisdan keyin Nagy Géza ham Remetemária tosh teshiklaridan qattiq kulolchalar chiqqanligini, ularning ehtimoliy ravishda silliq tosh davridan kelib chiqqanligini eslatgan. Leél‑Őssy Sándor 1949‑yil 9‑martda Magyar Hidrológiai Társaság yigʻilishida "Ha­t‑teshik" mavzusidagi maʼruza berdi. Maʼruzada Remete‑szu­rdokning boshqa gʻorlari ham tilga olindi. Leél‑Őssy Sándor 1949‑yil 9‑novabrda jamiyatning maxsus yigʻilishida ham Remete‑szu­rdok gʻorlarini tanishtirgan maʼruzani oʻtkazdi.

A Hidrológiai Közlöny 1950‑yil jildining 3–4‑sonida Leél‑Őssy Sándor tomonidan 1949‑yil 9‑martda berilgan maʼruzasi matni nashr etilgan. Nashr nomi A remetehegyi Hétlyuk‑zsomboly. Tadqiqotda Remete‑hegy hozirda baland joylashgan, lekin allaqachon quruq, yoʻqolib borayotgan manba gʻorlar pliotsen va oʻrta pleistotsen davrida paydo boʻlganligi haqida soʻz bor. (Hét‑lyuk ostidagi gʻor, Remete‑hegyi‑kőfülke va yana bir necha kichik yarim qolgan, shuningdek, yirtilgan gʻorlar, hamda manba boʻshligʻi.) Shundan keyin yosh tektonik koʻtarilish va erozion asosining iqlimiy kelib chiqishi tufayli Remete‑hegy karst suv sathiga ham pastga tushdi va quruqlashgan gʻorlar yoʻqolib boshladi.

1950‑yil Hidrológiai Közlöny 11–12‑sonida nashr etilgan, Leél‑Őssy Sándor tomonidan yozilgan tadqiqotdan (bu tadqiqot 1949‑yil 9‑novabrda boʻlib oʻtgan maʼruzaga asoslangan) maʼlum boʻladiki, Cholnoky Jenő 1936‑yilda nashr etgan kitobiga koʻra Remete‑szurdok bir yirtilgan suv ogʻli gʻor. Szurdok yonida hozirgi kichik gʻorlar bu yirtilgan eski katta gʻorning yirtilish natijasida hosil boʻlgan yon gʻorlar (gʻor qapturi). Jablonkay István 1937‑yildagi dissertatsiyasida szurdok karst shakllarining paydo boʻlishini Cholnoky Jenő tasavvur qilgan kelib chiqishi bilan tushuntiradi. Láng Sándor 1948‑yilda nashr etgan tadqiqotida hozirgi quruq, baland joylashgan gʻorlar yosh tektonik koʻtarilish va karst suv sathining pasayishi natijasi ekanligi yozilgan. Leél‑Őssy Sándor yozishicha Remete‑hegy yonida, máriaremetei szurdok ustida karst shakllarni asosan gʻorlar ifodalaydi. Bu gʻorlar kichik, quruq va qisqa. Bitta istisno (Remete‑gʻor) bilan hammasi balandda vodiy podnozidan yuqorida joylashgan, shuning uchun ularning yoshi katta, yoʻqolib borayotgan gʻorlar.