Şanlıurfa Museum of Traditional Handicrafts

Şanlıurfa Geleneksel El Sanatları Müzesi, Şanlıurfa il markazida anʼanaviy hunarmandchilikni tanishtirish, saqlash va sotish maqsadida tashkil etilgan etnografiya muzeyidir. Muzey, hududga xos missozlikdan gilamchilikka, paxta toʻqimachilikdan daraxt oymachiligacha koʻplab anʼanaviy qoʻl sanʼati mahsulotlari namoyish etiladigan va shu bilan birga taʼlim faoliyatlari olib boriladigan markaz sifatida xizmat qiladi.

Tarixi

Şanlıurfa Geleneksel El Sanatları Müzesi, Şanlıurfa Valiliği rahbarligida tashkil etilgan Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı (ŞURKAV) tomonidan hayotga tatbiq etilgan. Muzey, birinchi boʻlib 24 yanvar 2011 yilda Balıklıgölning shimoli‑gʻarbida joylashgan tarixiy Sayganlar Uyida “Şanlıurfa Geleneksel El Sanatları Müzesi ve Satış Merkezi” nomi bilan xizmatga ochildi. Muzeyning birinchi binosi boʻlgan bu tarixiy Urfa uyi, 18‑asr oxirlarida qurilgan va 1994‑yilda restavratsiya qilinib uzoq vaqt davomida taziye uyi sifatida ishlatilgan.

Ammo vaqt oʻtishi bilan tashrif buyuruvchilar va koʻrgazma maydoniga boʻlgan ehtiyoj ortgani sababli, muzey 2016‑yil yanvar oyida Atatürk Mahallesiʼdagi yanada keng va mos binoga, yaʼni Shveytsariya Missiya Kasalxonasi binosiga koʻchirilgan. Bu bino, 1901‑yilda shveytsariyalik missiya Dr. Hermann Christ tomonidan qurilgan; 2002‑yilda Şanlıurfa Valiliği tomonidan restavratsiya qilinib “Ijtimoiy Markaz” sifatida xizmatga ochilgan, keyin 2010‑yildan boshlab “Şanlıurfa Geleneksel El Sanatları Merkezi” deb foydalanila boshlandi.

Ushbu tarixiy jarayon davomida, muzey va markaz funksiyalari vaqt oʻtishi bilan bir joyda birlashgan; anʼanaviy sanʼat mahsulotlari namoyish etiladigan muzey hamda bu sanʼatlarni oʻrgatiladigan, ishlab chiqariladigan va sotiladigan markaz sifatida faoliyat koʻrsatishga boshlagan.

Meʼmorligi

Muzey hozirgi joylashgan binosi, keng bir hovli atrofida joylashgan ikki asosiy boʻlimdan iborat. Hovlining janubiy qismidagi bino kesma tonoz qoplamali zalardan, shimoliy qismidagi esa ikki qavatli va qavri arxitektura unsurlaridan tashkil topgan. Tosh ishlovchiligi va qavri oʻtishlar, binoning oʻziga xos arxitektura xarakterini aks ettiradi.

Culhacılık (Bez Dokumacılığı)

Şanlıurfaʼda paçak ipligi va floş ishlatilib turli ayol kiyimlari toʻqilgan anʼanaviy toʻqimachilik zanaati. Cakarlı va çekmeli tezgʻalarda amalga oshiriladigan bu ishlab chiqarish jarayoni, boʻyalish, quritish va asos tayyorlash kabi 12–13 bosqichli amallarni oʻz ichiga oladi. Floş deb ataluvchi yorqin iplik Bursaʼdan oq rangda olib kelinib Urfaʼda boʻyaladi. Yamşah (neçek, çefiye), puşu, ehram, vala, fita va izar kabi kiyimlar ishlab chiqariladigan bu qoʻl sanʼati, hozirgi kunda ham Kazaz Bozorida saqlanmoqda.

Kilimchiligi

Şanlıurfaʼda tarixdan beri ayollar tomonidan davom ettirilgan kilim toʻqish, mashinaviy ishlab chiqarish keng tarqalishi bilan ahamiyatini yoʻqotdi. Karacadağ, Siverek, Viranşehir va Kısas kabi joylarda anʼanaviy usullar bilan ishlab chiqarilgan kilim va echki junidan tayyorlangan “palas” va “karaçadır”lar ajralib turadi, yomgʻir oʻtkazmaydigan jun chodirlar uchun tor boʻlaklar shaklida toʻqilgan “şakka”lar ham muhim mahsulotlardir. 2000 yilgacha Kısasda bir usta tomonidan davom ettirilgan çul toʻqish hozirda kamaygan.

Köşkerlik (Yemenicilik)

Anʼanaviy ravishda davom ettiriladigan, yemeni, charik, kelin botu va postal turidagi poyabzallar ishlab chiqariladigan zanaatlardan biridir. Yuzi echkidan, tagi qoʻshadan, astari qoʻydan, ichki tagi sigir yoki echkidan, chekkasi qoʻyik terisidan tayyorlangan yemenilar, qoʻl tikilishi bilan tayyorlanadi va ayniqsa toʻpiksiz tuzilishi bilan tuproq yuzasiga mos keladi. Turli yosh va jins guruhlariga qarab tagi qalinliklari oʻzgaradigan bu poyabzallar, oʻtmishda Eskici Bozorida koʻp ishlab chiqarilgan, hozirda ham bir usta tomonidan shu bozor ichida saqlanmoqda.